Da li Lukina zadruga čeka novu epohu

Da li Lukina zadruga čeka novu epohu

  • Kada se pomene ime Luke Ćelovića Trebinjca, najčešće asocijacije su trgovac, bankar, dobrotvor. Ono što je o Luki do sada napisano od njega je napravilo i gorostasa među patriotima. U posljednje vrijeme, pošto se javila ideja o Beogradu na vodi (kada su krenuli natpisi o Lukinim građevinama na području Savamala), o njemu se govori i kao vizionaru.

lujo-naslovna

Luka Ćelović: Trebinjac bankar, dobrotvor i patrijahalni demokrata

I dalje, najmanje se piše o Lukinom političkom angažmanu a pogotovo o njegovim trgovačkim i finansijskim poduhvatima. Otud, malo je poznato kakva je bila sudbina Lukinog najvećeg pregnuća, njegove velike poslovne i javne misije – Beogradske zadruge? Osim velelepnog zdanja, šta je od Zadruge ostalo?

Zna se kakva je sudbina Lukine zadužbine, ali zaista se škrto pisalo o sudbini onog što je Luka stvorio u svijetu trgovine i bankarstva. To je, naravno, tema koja se gotovo poklapa sa sudbinom Beogradske zadruge ali, uveliko, i sa Lukinim političkim angažmanom.

Neke nove uvide i odgovore na prethodna pitanja dala je prof. dr Vesna Aleksić u svom radu “Beogradska zadruga i njena uloga u privrednom razvoju Srbije krajem XIX veka” (Bankarstvo 6, Beograd 2012).

Okvir za razmatranje osnovnih ideja ovdje se povezuje sa bankarstvom i sa osiguranjem. Naime, kada je 1871. godine sa radom otpočeo Beogradski kreditni zavod, koji je u prvo vrijeme nastojao da kreditno potpomogne zanatlije i sitne trgovce, počeo je da se povećava broj uglednih akcionara iz redova beogradskih trgovaca. Ali, čitam na istim stranicama, kako je rasla poslovna djelatnost, u banci je sve manje bilo zajmovnog kapitala koga su uz povoljne uslove mogli da dobiju najsiromašniji varošani.

U takvoj atmosferi isplivala je Zadruga čije se zlatno doba direktno povezuje sa Lukom Ćelovićem Trebinjcem.

-Pomažući najranjiviju grupu srpskih trgovaca i radnika, ona je unapređivala i ideju štednje koja je u ono vreme u Srbiji bila gotovo nepoznata. U Pravilima Zadruge iz 1882. godine kaže se da ona „ima za cilj, da kreditom pritiče u pomoć trgovcima i zanatlijama, činovnicima uopšte u Beogradu i njegovoj okolini, i da im da priliku, da mogu uštedeti one sume koje polože u društvenu kasu. (V. Aleksić).

Međutim, tokom 1882. i 1883. godine, stvari su krenule mimo plana. Uplata tzv. “prvog kola” započela je sporo, “posebno među onim društvenim slojevima kojima je Zadruga bila namenjena”. Narod, očito, nije imao povjerenja u bankarski sektor (kao što ga nema ni danas). Ljudi su se bojali da će Zadruga brzo propasti (kao što je propala Prva srpska banka). Ipak, Zadruga je nekako isplivala, i počela da radi “na opštu polzu narodnu”.

U prvim godinama njenog rada, najviše eksponirana osoba bio je privrednik Đorđe Vajfert, međutim, godine 1890, na zboru zadrugara, on podnosi ostavku. O razlozima se dugo nagađalo. U tekstu V. Aleksića konačno i taj rebus je riješen: Vajfert je podnio ostavku zbog sukoba interesa (dakle, zbog nečeg što se danas, i pored zakona iz tog domena, teško utvrđuje).

Vajfert je bio veoma poštovan. Otud, njegov odlazak stvorio je veliku prazninu. U njegovu predsjedničku stolicu sedam godina niko nije htio da sjedne. Njegovu dužnost, na smjenu, vršili su članovi uprave.

Vajfert

Đorđe Vajfert – zbog sukoba interesa napustio Zadrugu

I tada, kao i danas, politička situacija bila je nestabilna. Logično, ta nestabilnost direktno se odražavala na rad Zadruge.

-Godine 1892, kada su sukobi unutar Radikalne stranke doveli do toga da radikalski prvak Pera Todorović u svojim „Malim novinama“ objavi vijest da se Zadruga, koja više ničim nije odražavala težnju ka međusobnom pomaganju i štednji, nalazi zapravo na ivici propasti, velika većina ulagača u veoma kratkom roku zatražila je hitnu realizaciju svojih depozita. Zadruga bi u tom vremenu vjerovatno propala, da nisu intervenisali “članovi uprave predvođeni Lukom Ćelovićem” (V. Aleksić). Iako Zadruga nije počivala na slabim temeljima, iako njen kapital nije bio ni sumnjiv ni toksičan, tadašnje prilike „sudeći bar po prvom efektu tog prepada (pod.a.)”, Zadrugu su mogle opasno uzdrmati ili pokopati.
Ćeloviću, naravno, to nije bio ni prvi ni posljednji veliki stres. Osim onog što je objektivno uslovljavalo rad zadruge, odnosi političkih snaga u državi bili su veoma bitni za funkcionisanje ove finansijske ustanove, jer je ona bila “prononsirana institucija jedne jake političke partije” (Radikalne stranke, V. Aleksić).

Njeni ulagači i kasnije će reagovati slično u nekoliko prilika. Čim bi se javila nova političko-parlamentarna kriza, Zadruga bi se zaljuljala, ali, ipak, tih godina uspješno je sačuvala i svoj ugled i svoju finansijsku stabilnost. Radikali su stalno bili uz Zadrugu i njeno poslovanje ipak su činili stabilnim. Ne zbog odluka koje su donosili u okviru državne administracije, nego, uglavnom, zbog činjenice što su u upravi Zadruge bili Laza Paču, Kosta Stojanović i Kosta Taušanović, radikali i tada ugledni privrednici.
Za razliku od današnjih prilika, kada se partijski kadar gura po svim pravcima bez obzira na njegov ugled i stručnost, tada se to radilo odmjerenije i selektivnije.

Zadruga je ojačala svoj ugled i time što je unijela inovacije u sektor osiguranja. U Srbiji početkom 90-ih godina 19. vijeka nije postojalo ni jedno jedino domaće osiguravajuće društvo. Zato, zadružno odjeljenje osiguranja doživljeno je kao nešto što je novo i nesporno ima nacionalni značaj. Ljude u to nije bilo teško uvjeriti jer su do tada poslove osiguranja obavljala strana osiguravajuća društva. Naravno, uz nezaobilazne vladine koncesije. Zato, nije bio rijedak slučaj da se prodaju polise na stranim jezicima. Uz takve polise išle su i velike zloupotrebe. (V.Aleksić).

nesto-lujasevo

Beogradska zadruga – antologijski primjer moderne arhitekture s početka 20. vijeka

Osnivanje domaćeg osiguravajućeg društva u okviru Beogradske zadruge u srpskoj javnosti dočekano je sa velikim simpatijama.
„Samo preduzeće toliko je važno, da nemamo potrebe govoriti u njegovu preporuku. Beogradska zadruga ovim će poslom potisnuti akciju stranog kapitala u tome, te sprečiti toliko izvlačenje novca iz zemlje. A šta da kažemo o spekulacijama, koje su vodili agenti stranih društava s komintentima u Srbiji? Ni više ni manje, nego smo ličili na obetovanu zemlju, u kojoj je svaki stranac po svojoj volji razapinjao mreže svojim spekulacijama, da u njih hvata neobaveštene klijente osiguranja.“ („Trgovinski glasnik“) – (Ovaj opis kao da se odnosi na naše vrijeme, kada strani bankari i iz ovakve BiH izvlače stotine miliona eura profita?!).

Ljubomir St. Kosijer u svom članku za zagrebački časopis „Bankarstvo“ podrobnije objašnjava odnose Zadruge i države, podvlačeći da je Beogradska zadruga i poslije 1906. godine „stavljala svoje usluge Državi na raspolaganje u vremenima, kada je ova to od zavoda tražila, a to je bilo redovno u momentima, kada je politička situacija uvetovala takvo držanje jedne partijski orjentisane, da ne kažem, partijski eksponovane institucije“.

Jedna od najtežih situacija u kojoj se našao tim Luke Ćelovića bila je vezana za aneksiju BiH koja je u velikoj mjeri uznemirila ulagače. Opet, nekontrolisano i panično počeli su da povlače svoje uloge iz banaka.

„Beše nastupio momenat, u kom je Zadruga imala da pokaže kako stabilnost i sigurnost, tako i likvidnost svojih poslova“ (Izveštaj Beogradskog zavoda za 1908, V. Aleksić).
“Gledano iz današnje perspektive, ona je u tome u potpunosti uspela. Nakon aneksione krize pa sve do početka Prvog svetskog rata, svi njeni poslovi išli su uzlaznom linijom. Već 1910. godine povećan je akcionarski kapital sa milion na dva miliona i 500 hiljada dinara (LJ. St. Kosier).”

Poznato je da je tu finansijsku dramu Luka smirivao i vlastitim kapitalom. Doduše, prvih godina 20. vijeka njen ugled je neupitan i u stalnom je porastu, jer, uz nove aktivnosti, od 1905. do 1907. godine, Zadruga je izgradila velelepnu palatu u Karađorđevoj Ulici (koja je nedavno obnovljena). Palata je izgrađena od armiranog betona. U tadašnjoj Srbiji to je bila malo poznata tehnologija. U zgradu su, u ambijentu sa mnogo klasicizma, postavljene skulpture i ornamenti Franja Valdmana.

“Istovremeno, bila je to prva zgrada u Beogradu koja je imala reprezentativni hol sa monumentalnim stepeništem, svečanom salom i nemačkim skulpturama. Palata je bila delo vrsnih arhitekata pa tako i danas predstavlja antologijski primer moderne srpske arhitekture”.(V. Aleksić).

Nakon balkanskih ratova, u koje je Ćelović bio upleten i svojim novcem i svojim idejama, intenzivirana je privredna aktivnost u Srbiji. Ondašnji “poslovni svet dobio je priliku za sve veće poslovne poduhvate” (V. Aleksić).

„Traženja za novcem izazvana ovom aktivnošću u poslovima, bila je u toku cele godine neobično živa. Glavni izvor našeg novčanog saobraćaja, Narodna banka, morala je, da bi mogla podmiriti tražnju za novcem, upotrebiti sva vanredna sredstva, koja joj za takve prilike stoje na raspoloženju, a opticaj njenih banknota popeo se u toku godine 1911. na dosad još nikada dostignutu visinu“ (Izveštaj Beogradskog zavoda za 1911).

Beogradska zadruga iskoristila je konjukturu i povukla nove poteze. Odmah je osnovala filijale u Skoplju i Solunu, plasirajući svoje kredite u širem regionu. Samo za dvije godine (1910-1912), njen kreditni portfelj skočio je za 100%.

-I dalje je slovila za najjači novčani zavod u Srbiji posle Privilegovane narodne banke u čiju je upravu, te 1912. godine, konačno ušao tada već dugogodišnji predsednik Luka Ćelović koji je za predsednika zadruge izabran 2. 2. 1897. godine.

Treba napomenuti da je Luka Ćelović u tom periodu bio i najveći akcionar Zadruge. To je njegova definitivna finansijska pozicija koja će mu omogućiti ugled jednog od najbogatijih i najuticajnijih poslovnih ljudi na Balkanu.

Zanimljivo je da Lukina pozicija u Zadruzi od samog početka nije dovoljno rasvijetljena. Nije jasno zašto je on tek 1897. godine sjeo u Vajfertovu stolicu? Slično pitanje u svojoj knjizi „Uspon Beograda“ postavio je i Milivoje Kostić:

„Pitanje je kako se jedva pismeni magazadžija Luka Ćelović mogao naći u društvu intelektualaca za člana uprave i, posebno, za predsednika… Nikako drugačije nego sa velikim brojem akcija.

Ono što drugi nisu mogli, on je predvideo: da će Zadruga ostati poduže jedini popularni zavod u Beogradu i da će se razvijati, pa je upisivao više udela, a i kupovao je što je bilo ponuđeno na prodaju. Od same Zadruge dobijao je zajam u 4/5 kursne vrednosti udeonice – akcije, a sreća ga je poslužila da je kurs stalno bio u porastu i da je mogao na zajam da dobije više nego što je bila kupovna vrednost akcije. Tako je produžio da radi ceo svoj vek i doživeo je da Zadrugine akcije kotiraju ravnim kursom sa akcijama Narodne banke iako im je prvobitna nominala bila pet puta manja od Narodne banke“.

Ovo mnogo govori i o zadruzi i o Lukinoj poziciji na finansijskom tržištu ondašnje Srbije. Sa Zadrugom, rasla je i njegova finansijska moć i njegov uticaj. U jednom trenutku, i preko Radikalne partije, a i u okviru raznih nacionalnih projekata, Luka je osjetio potrebu i našao više različitih prilika da utiče ili potpuno kontroliše neke veoma značajne događaje i procese.

Prof. dr Vesna Aleksić u svom radu (“Beogradska zadruga i njena uloga u privrednom razvoju Srbije krajem XIX veka”) podvlači: pored poslovne umešnosti kojom je brzo umnožavao svoj kapital, ono što je neosporno pomoglo Ćeloviću da vremenom postane jedan od najbogatijih ljudi na Balkanu, svakako su bile veoma bliske veze sa čelnicima Radikalne stranke, čije je političke ideje prihvatio još u mladosti.

Kako je Luka došao u blizak kontakt sa radikalima?

Kao što je poznato (jer se ističe u svim njegovim biografijama), nakon izbijanja bosansko-hercegovačkog ustanka (1875), vratio se u Trebinje i opasao sablju. Sticajem okolnosti, ovaj ustanak podržavali su rodonačelnici buduće Radikalne stranke Adam Bogosavljević i Jevrem Marković, dok se srpska vlada, na čelu sa knezom Milanom Obrenovićem ustezala da zvanično podrži ustanike.

S druge strane, u samom ustanku se, pod pseudonimom Petar Mrkonjić, borio i budući kralj Petar Karađorđević. Nakon izbijanja srpsko-turskih ratova 1876. i 1877. godine, Luka Ćelović je, iako lakše ranjen, i tu bio aktivan sudionik. Ti događaji, nesporno, višestruko su oblikovali Ćelovića. O tome svoje mišljenje dali su dobri poznavaoci Lukinog vremena…

-Ovi prelomni istorijski događaji u Srbiji već tada su ocrtali dve orijentacije, odnosno dva tipa demokratije: narodnu, samoupravnu demokratiju i liberalnu demokratiju. Prvi tip demokratije oslanjao se na tradiciju, to jest na patrijarhalnu demokratiju u srpskoj zadruzi i opštini, pomoću koje se srpski narod održao pod Turcima; drugi je polazio od individualnih prava čoveka ali s obzirom na tadašnje stanje srpskog društva: agrarni karakter, nerazvijenost klasa i nedovršenost nacionalnog oslobođenja i ujedinjenja. Prvi tip demokratije za koji se zdušno i često beskompromisno zalagala Radikalna stranka u povoju, bio je mladom i nedovoljno obrazovanom Ćeloviću mnogo bliži i razumljiviji. I upravo otuda i njegova vezanost za ovu stranku i njen politički program. Istovremeno, složenost političkih prilika u Srbiji nakon sticanja samostalnosti nije mnogo smetala mladom trgovcu ukoliko je mogao da se osloni na pomoć svojih mnogo imućnijih zemljaka, braće Krsmanović i porodice Paranos. Luka Ćelović je tako već 1880. godine započeo samostalan posao u trgovini na veliko da bi dve godine kasnije već uložio prvi značajnije stečen kapital u udeonice novoosnovane Beogradske zadruge za međusobno pomaganje i štednju (izvor: L. Perović, M. Kostić, iz pomenutog rada V. Aleksić).

Vesna Aleksić zaključuje da je uspon Luke Ćelovića u Beogradskoj zadruzi bio u prvih petnaest godina gotovo besprijekoran. Prije svega, on je bio član njene uprave od 1883. godine, a jedan je od onih koji su je u bukvalnom smislu spasavali svojim kapitalom (primjer iz 1892. godine).

Ipak, veza sa Radikalnom strankom, od koje je Zadruga imala dosta koristi, na kraju je imala i svoju cijenu.

– Naime, kada je došlo do velikog unutarpartijskog sukoba između Nikole Pašića i navodnih „antidinastičkih elemenata u stranci“… među kojima se našao i Taušanović, Beogradska zadruga, na čelu sa Lukom Ćelovićem, svoju lojalnost stranci demonstrirala je tako što je čoveka (Taušanovića, op.a.), koji joj je omogućio ogroman poslovni uspeh, optužila za navodnu malverzaciju akcijama Zadruge prilikom osnivanja Srpske banke u Zagrebu. On je zbog toga osuđen na višegodišnju kaznu zatvora ali je, zbog lošeg zdravstvenog stanja i ogromnog pritiska beogradskih privrednika, pomilovan već 1900. godine. Umro je godinu dana kasnije. Na samoj sahrani, samostalni radikal Ljuba Živković, žestoko je napao i za njegovu smrt optužio upravo Luku Ćelovića (?!).

Bogastvo Zadruge
Lukinu sahranu je organizovao Beogradski univerzitet, jedini pokojnikov nasljednik. Opraštajući se od Trebinjca, zapisala je Radica Momčilović, potpredsjednik Beogradske opštine Vojislav Zađina, je rekao: „Za Luku Ćelovića se govorilo da nije mnogo pobožan. Ali, Luka Ćelović se može uporediti sa jevanđelskim bogatašem. Luka Ćelović je bio bogataš, ali je razlika između njega i jevanđelskog bogataša u tome što je jevanđelski bogataš koristio bogatstvo za svoje lične potrebe, a Luka Ćelović je svojim bogatstvom pomagao druge“.

Pored društvenih, humanih, trgovačkih i patriotskih aktivnosti – zabilježila je Radica Momčilović – bavio se i estetskim uređenjem Beograda. U tada zapuštenoj i poplavljenoj Savamali, prvi je podigao svoju porodičnu kuću. Učestvovao je i u izgradnji palate Beogradske zadruge, velelepnog zdanja hotela „Bristol“ i Berze. Na svom imanju je podigao veliki, lep, prvi evropski park u Karađorđevoj ulici, prema železničkoj stanici.

Posle Lukine smrti pronađeno je i „Osnovno pismo o osnivanju Zadužbine Luke Ćelovića Trebinjca“, u kojem zahvaljuje „Bogu i svim dobrim prijateljima koji mu pomogoše da stekne imanje u Srbiji koja ga je primila kao svog građanina, uveren da nauka i privredni rad uz negovanje mladog naraštaja najbolje obezbeđuje kulturnu i političku budućnost naroda“.

Prema brojnim izvorima, Luka Ćelović se nalazio pod stalnim pritiscima, iako je Zadruga baš u njegovo vrijeme, poslije Privilegovane narodne banke, postala najmoćniji finansijski zavod u Srbiji.

Godine 1912. godine, kada je Luka konačno bio primljen u upravu Narodne banke, “bio je izložen teškoj kritici predstavnika Samostalne radikalne stranke u Narodnoj skupštini. Njihov glavni ideolog i poznati književnik Jovan Skerlić javno ga je optuživao za stvaranje bankokratije u Srbiji, pod kojom je podrazumevao uticajne političare koji su samo zahvaljujući svojim jakim političkim vezama bivali postavljani u upravne i nadzorne odbore banaka iz kojih su izvlačili veoma visoke tantijeme i tako se bezprizorno bogatili („Narodno blagostanje“, 1929,477). Napadi na Ćelovića su se nastavili i nakon završetka Prvog svetskog rata, kada se saznalo da je upravo kao član uprave Narodne banke iskoristio njenu evakuaciju u Marsej da bi istovremeno tamo evakuisao i svu imovinu Beogradske zadruge koju je, nakon završetka rata 1918. godine, vratio u Beograd (Godišnji izveštaj Narodne banke)!? – (Ovo sa znakom upozorenja podvlačimo u godinama kad iz opljačkane i izmoždene BiH strani bankari izvlače stotine miliona KM godišnje).

Nepremostiva praznina
Da li je Ćelović bio frustriran svojim oskudnim obrazovanjem? Razni autori potenciraju baš taj detalj. Često ponavljaju ono opšte mjesto vezano za njegov brzi uspon u poslovnom svijetu (neobrazovani Hercegovac bez pare u džepu dolazi u Beograd i tamo postaje multimilioner, najbogatiji čovjek na Balkanu).
Prof. dr Vesna Aleksić piše da je Ćelović “osećao nepremostivu prazninu svoga obrazovanja i dugo je iz ovih razloga bio izuzet iz učešća u mnogim kulturnim, javnim i političkim zbivanjima. Istovremeno je trpeo i ogromne pritiske zbog svog enormnog bogatstva koje nije, poput Đorđa Vajferta, ulagao u istraživanja i razvoj industrije, već gotovo isključivo u gradnju velelepnih zgrada po Beogradu.

Napadan sa svih strana, Luka je svoj mir nalazio u “izgradnji velikog broja svojih zdanja u zapuštenom delu Beograda, koji je nekada bio poznat pod nazivom Savamala” (V. Aleksić).
Ali to nije sve. Od 1902. godine postaje organizator i finansijer brojnih akcija u okviru oslobađanja Južne Srbije i Makedonije i njihovog ujedinjena sa Srbijom. Bilo je to vrijeme kada Luka stupa u bliže veze sa velikoškolcima. Od 1905. godine, nošen svojim patriotskim idejama, u bliskim je odnosima i sa studentima Beogradskog univerziteta.
-U ono vreme srpski visokoškolci bili su vrlo uticajan i nezaobilazan faktor koji je aktivno učestvovao u političkom i nacionalnom životu zemlje. Sam Ćelović, iako mu je nedostajalo solidno i potpuno obrazovanje, čvrsto je verovao da je nauka osnova budućeg života Srbije i to je svakako osnovni razlog što je svu svoju imovinu testamentom ostavio Beogradskom univerzitetu (M. Kostić, 38).

Ipak, iako je njegova orijentacija bila tako dalekometna, Ćelović je počeo da gubi korak. Hroničari tog vremena, hladno i naizgled nepristrasno, primjećuju da ni Luka Ćelović ni Beogradska zadruga nisu uspjeli da se prilagode novim društveno-političkim okolnostima nastalim nakon završetka Prvog svjetskog rata i osnivanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

-O Zadruzi se tada u stručnim časopisima pisalo kao o tipičnoj instituciji beogradske čaršije, „upravo najtipičnija čaršijska ustanova u beogradskoj sredini ili ako baš hoćete ona je ta sredina, ta patrijahalna osa svega onoga, što je u sadašnjem obnovljenom Beogradu zadržalo karakteristiku izrazito srpskog nacionalizma i onog predratnog čaršijskog mentaliteta (LJ. St. Kosier).

Zadruga umjesto zelenaša
-Sve do početka 80-ih godina 19.veka – (V. Aleksić) – u Srbiji nije postojala nijedna državna ni privatna finansijska institucija kojoj su za zajam mogli da se obrate najsiromašniji slojevi trgovaca i zanatlija. Jedini izvor zajmovnog kapitala bio je zelenaški kapital koji je dolazio od bogatih varoških trgovaca i visokih državnih činovnika…
Mogućnosti jeftinijeg kreditiranja siromašnijih slojeva trgovaca i zanatlija nisu se naročito popravile ni sapojavom prvog privatnog novčanog zavoda – Prve srpske banke, koja je 1869. godine osnovana sa učešćem stranog kapitala, da bi poslije samo dvije godine bila ugašena. Umjesto nje, na sceni će se pojaviti Beogradska zadruga koja će značajno uticati na razvoj Srbije…

Tada, podvlačim, Luki Ćeloviću i upravi Zadruge zamjeralo se što su, navodno, “izgubili jasnoću svojih ciljeva” i što se “ponašaju više kao posmatrači nego kao aktivni učesnici u novim privrednim okolnostima, za razliku od Izvozne banke koja je opsegom svojih poslova gotovo zagospodarila prostorom Srbije unutar nove države”.
-Čak su i zagrebački ekonomisti predlagali da Beogradska zadruga iskoristi autoritet i popularnost koji je imala u svim slojevima srpskog društva i da okupi oko sebe sav ili bar veći deo srpskog provincijalnog bankarstva. Predlog je zapravo bio da Zadruga uradi isto što je u prekosavskim krajevima učinila Prva hrvatska štedionica kada je u pitanju bila koncentracija malih hrvatskih banaka, odnosno ono što su uradile Srpska banka u Zagrebu i Srpska centralna privredna banka u Sarajevu, koncentrišući sav srpski kapital na tim prostorima. Zadruga, ipak, nije učinila ništa (Fond Beogradske zadruge, 759).

-Zbog toga se još 1924. godine o njoj pisalo kao zdanju koje „sliči na jednu sfingu, koja miruje i čeka na neko novo, na neko bolje vreme, prikrivajući u svojim teškim kamenim temeljima velike mrtve kapitale a moguće i neotvoreni ekonomski testament jednog Koste Taušanovića ili Laze Pačua… moguće da čeka na jednu novu epohu nacionalne istorije“ (LJ. St. Kosier, 383).

Nad ovom opaskom treba zastati. Pogotovo danas kad banke gube svaki (moralni) kredibilitet među građanima, i održavaju se samo silom svoga nova.

lujasevo

Zadruga nakon obnove

Pitanje je da li je Luka zaista izgubio korak, ili je Srbija nanovo počela da zaostaje, i tako sve njegove zamisli čini bespredmetnim?
Ovdje nema odgovora, nema ga ni autorica najnovijeg rada o Beogradskoj zadruzi, mada, bez sumnje, Lukini savremenici su ga imali (?!).

Luka Ćelović je umro 1929, iste godine kada je otpočela Velika svjetska ekonomska kriza “koja svakako nije mogla da doprinese da nove i mlade snage u Zadruzi konačno promene njenu dugogodišnju ustaljenu tradicionalnu poslovnu politiku. Novo povećanje akcionarskog kapitala 1936. godine došlo je suviše kasno (Pravila Beogradske zadruge, 1936).
Mada je radila još desetak godina, Zadruga nije bila ni sjenka one nekadašnje. Njen značaj koga je imala u Kraljevini Srbiji potpuno se istopio. Godine 1946. uprava zadruge vjerovatno je uradila ono što su od nje tražile nove vlasti: spojila se sa Jadransko-podunavskom bankom, Izvoznom bankom i Beogradskom trgovačkom bankom. Zajednički naziv te tvorevine bio je “Jugoslovenska izvozna i kreditna banka”.

Tako, i u administrativnom smislu izbrisan je svaki trag Beogradske zadruge. Sve što je zadruga imala preneseno je na državu, odnosno na novu banku. Po istom principu, sličnim metodom, uvijek s najboljim namjerama, likvidirana je i Zadužbina Luke Ćelovića Beogradskom univerzitetu.
Epiloga nema. Da li samo zato što živimo u vremenu bankokratije koja je mnogo ekskluzivnija, moćnije i bezdušnija odo one u Lukino vrijeme. Zadužbina je i dalje mrtva, iako se o njoj, katkad, bez naročitih ambicija, napiše koji redak u novinama…

Ohrabrujući izuzetak je ovdje često citirani rad Vesne Aleksić, koji je objavljen kao dio istraživanja na temu “Izazovi i perspektive strukturnih promena u Srbiji: strateški pravci ekonomskog razvoja i usklađivanja sa zahtevima Evropske Unije.

 

Izvor: Neđo Marić/Glas Trebinja

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo

Ostavite komentar




* Zakon o javnom informisanju – član 38: Zabranjeno je objavljivanje ideja, informacija i mišljenja kojima se podstiče diskriminacija, mržnja ili nasilje protiv lica ili grupe lica zbog njihovog pripadanja ili nepripadanja nekoj rasi, veri, naciji, etničkoj grupi, polu ili zbog njihove seksualne opredeljenosti, bez obzira na to da li je objavljivanjem učinjeno krivično delo.

Mišljenja iznijeta u komentarima privatno su mišljenje autora komentara i ne predstavljaju stavove redakcije Slobodna Hercegovina