Ima nekoliko danah da se bavim ovdi u Trijestu čekajući prilike otpraviti se u Crnu Goru i baš na dva-tri dni prijed mojega odlaska dopadnu mi odnekud u ruke sočinenija pokojnoga Obradoviča, prepečatana u tipografiji Vaše Svjetlosti. Ja sam se tomu veoma udivio i začudio kako se dopustilo to u Vašu tipografiju prepečatat, u tipografiju iz koje su dužni istočnici slatki i pitatelni u narod pravoslavni istjecati, a ne gorki i otrovni (sva isticanja naša D.P. i M.B.).

Svjetljejši Knjaz, to je javno podruganije s blagočestijem, koje je koren ščastija slavenskoga sadašnjega i budućega. Ja znam istinito da Vaša Svjetlost, kako se u druge stvari umno vladate, tako biste i onaj razvrat od svojega naroda udaljili da Vam nijesu tu stvar naopako predstavili Vaši služitelji, kojizi to zlo sjeme nijesu namjeravali i posijali na štetu blagočestija ni iza šta drugoga do iz sopstvenoga interesa.

Takvi slučaj mene prinuždaje moliti Vas pokornjejše da zapovijedite višerečena sočinenija ne puštati iz Vaše tipografije i da ih zabranite u Vaše knjaževstvo svakome čitati i imati, kao što i druga sva praviteljstva zla i razvratna sočinenija zaprećuju.

Ja prosvješčenije ljubim, no ono prosvješčenije koje je polezno našemu narodu, koje je soobrazno današnjijem opstojateljstvama našijema i kojega je temelj blagočestije; a prosvješčenije razvratno, kojemu su zli osnovi učinjeni na podruganije svetinje slavenske niti ja ljubim niti će nijedan upravomisljašči Slavjanin.

Ja bih Dositeja počitova da je umio svoj dar duševni obratiti u korist našega naroda, ali ga obratiti nije umio i zato ga prezirem kako čovjeka koji nije vidio u što se sadrži sreća naroda, što li mu može pričiniti nesreću, i kako čovjeka koji je bio nekome podlo orudije podsmjejanija nad blagočestijem.

Vpročem pozdravljajući Vas ljubeznjejše imam sreću biti s visokopočitanijem

Vaše Svjetlosti
predanjejši sluga
vladika crnogorski
P. Petrovič Njegoš

U Trijestu 3-ga Avgusta 1837“.[1]

Pitanje srpskoga jezika, pitanje odabira ćiriličnog ili latiničnog pisma,i načina njihove upotrebe, nije samo neka usputna problematika. U kontekstu svih dešavanja u 19. vijeku i, povezano s njima, dešavanjima u 20. i 21. vijeku, borba za srpski jezik i ćirilicu predstavlja temelj borbe za opstanak srpske kulture i tradicije. Stoga je borba za integritet srpskog jezika i borba za prostor, za teritoriju.

Milana Babić

Milana Babić

Zašto pismo vladike Njegoša knezu Milošu u uvodu? Stoga što ono jasno naznačava i otvara svu problematiku srpskog jezičkog identiteta – pitanje semantičkog urušavanja starosrpske jezičke riznice te, posljedično, duhovnog propadanja i naposljetku duhovnog sunovrata – kidanje veze sa prvobitnim smislom riječi i istovremeno odsijecanje od pravoslavne baštine. Usvajanje prosvetiteljske misli i izraza predstavlja početak potpadanja pod zapadnu misao i duh – desakralizaciju i „prizemljenje“ izraza srpskog jezika: „Pojmovi koji su kod Domentijana, Teodosija i Danila označavali specifično Božije osobine ili svojstva, takođe i duhovna stanja podvižnika, pojmovi koji su na leksičkom nivou odlika visokog stila sakralne književnosti, epoha prosvetiteljstva je desakralizovala i izvršila novi semantizaciju u skladu s ideološkim načelima novog vremena.“[2] Paralelno sa procesom desakralizacije dešava se i proces stvaranja jezičkog standarda na „striktno kolokvijalnoj osnovi“[3]. „Srpsku kulturu opsluživao je, od XII do XVIII veka, srpskoslovenski jezik, tj. srpska redakcija staroslovenskog jezika, koji se koristio u svim srpskim zemljama, a naročito u Raškoj, Zeti, Humu, Bosni i Makedoniji. Taj se jezik srazmerno malo menjao tokom vremena: njegova norma stvorena je još u prvoj polovini XIII stoleća i ona je, uz ograničenu Najpre, zatiranje jezičkog i duhovnog prejemstva (atak po vertikali). Reformom Vuka Stefanovića Karadžića, kojom je jezički standard koncipiran na striktno kolokvijalnoj osnovi, a ne na nekom od već vekovima postojećih književnih jezika srpskog naroda, učinjen je potez bez presedana u odnosu na druge slovenske narode i znatno osiromašena punoća srpske kulture. Srpsku kulturu opsluživao je, od XII do XVIII veka, srpskoslovenski jezik, tj. srpska redakcija staroslovenskog jezika, koji se koristio u svim srpskim zemljama, a naročito u Raškoj, Zeti, Humu, Bosni i Makedoniji. Taj se jezik srazmerno malo menjao tokom vremena: njegova norma stvorena je još u prvoj polovini XIII stoleća i ona je, uz ograničenu evoluciju, važila sve do XVIII veka. Još na samom početku, kao i u drugim slovenskim sredinama, kod Srba je stvorena diglosija – uporedno služenje dvama jezičkim tipovima, od kojih se jedan oseća kao viši, otmeniji i učeniji i rezerviše za sferu književnosti i pismenosti (u našem slučaju srpskoslovenski), a drugi kao niži, narodski, jednostavniji (štokavski govor), koji je kao takav prisutan samo u nižim književnim žanrovima, poslovnim spisima, imovinskim dokumentima i pismima. U XVIII veku mešavinom srbizirane ruske redakcije crkvenoslovenskog jezika i narodnog srpskog jezika kod Srba u Vojvodini i Ugarskoj nastaje hibridni slavenosrpski jezik, čija se stabilizacija i kodifikacija, nažalost, odvijala veoma sporo, što je sticajem nesrećnih okolnosti otvorilo prostor za Vukovu jezičku politiku. Tokom XIX veka srpska književnojezička reforma mogla je logički da se odvija na identičan način kao i ruska u XVIII veku (ponajviše zaslugom Tredijakovskog, Lomonosova i Puškina) – standardizovanjem toga hibridnog jezika uz određivanje udela srpskoslovenskih obeležja i otvaranje prostora za narodne jezičke crte. Na taj način izbeglo bi se prekidanje kontinuiteta u odnosu na dotadašnju sedmovekovnu neprekinutu književnu i duhovnu tradiciju (uključujući i otuđivanje od vlastitog bogoslužbenog jezika), što bi svakako imalo implikacije i po jasnoću stava o srpskom etničkom i jezičkom identitetu. Štaviše, normiranjem književnog jezika na slavenosrpskoj osnovi bio bi izbegnut svaki povod za pokušaje stvaranja jedinstvenog književnog jezika Srba i Hrvata, sa svim potonjim iz njih proisteklim posledicama.“[4]

Dušan Proroković

Dušan Proroković

Dakle, prvi proces koji se desio sredinom 19. vijeku jeste desakralizacija leksičkog izraza. Potom je došlo do radikalnog raskidanje sa srpskoslovenskom tradicijom njegovanja različitih stilova (nivoa izraza) u jeziku .

Treći proces kreće malo kasnije i vezan je za vrijeme austrougarske vladavine u Bosni i Hercegovini; biblijskom formom rečeno dešava se u vrijeme vladavine barona Benjamina Kalaja i predstavlja pokušaj uvođenja jezičko-nacionalne politike „bosanstva“. Metod koji će ostaviti trajne posljedice na srpsko jezičko i nacionalno biće u BiH, ali i šire. U 19. vijeku počinje a u 20. dolazi pojačava proces nametanja latinice kao pretežnijeg pisma u onoj sferi (štokavskoj) gdje je ranije bilo dominantna ćirilica.

Širi kontekst – ćirilica i latinica kao pokazatelji civilizacijske pripadnosti Istoku ili Zapadu

Jedna od prvih mera koju je doneo Mustafa Kemal Ataturk kada je došao na čelo Turske, bila je promena pisma. Umesto arapskog pisma, od tada se koristi latinica. U obrazloženju ovakve odluke navodi se i da je arapsko pismo bilo neprilagođeno turskom narodnom jeziku. Mnogi glasovi koji postoje u turskom jeziku, nisu verodostojno prikazivani arapskim pismom (drugačije su izgovarani na arapskom), pa je bila nužna nova kodifikacija. Međutim, razlozi za promjenu pisma nalaze se i u politici. Ili tačnije, u geopolitičkoj orijentaciji postosmanske Turske. Ataturk je želeo da se, što je moguće više, približi zapadnoj kulturi, ostavljajući iza sebe sve one elemente istorijskog nasljeđa, koji su mu djelovali preteće za modernizaciju društva. Novo pismo – nova geopolitička orijentacija.

Molitva Gospodnja na rumunskom jeziku ispisana rumunskom ćirilicom

Molitva Gospodnja na rumunskom jeziku ispisana rumunskom ćirilicom

Ataturk nije prvi koji je sproveo latinizaciju pisma. Još pre Turske, nešto slično se desilo u rumunskom jeziku, mada tamo promjena nije bila nagla. Najstariji pronađeni pisani dokument rumunskom ćirilicom datira iz 1392. godine, a ćirilica je zvanično korišćena za pisanje dokumenata, rukopisa, knjiga, natpisa, i izradu pečata na rumunskom jeziku sve do druge polovine XIX veka. Od 1830-tih godina u upotrebu paralelno sa ćirilicom ulazi i latinica, a od 1862. službeno pismo je latinično. U pojedinim dijelovima rumunskog etnoprostora ćirilica se održava do treće decenije HH veka, prije svega u Moldaviji i Besarabiji. Pod pritiskom iz Rumunije i u Moldaviji se mijenja pismo, te se zakonom komunističkih vlasti iz 1989. godine pod nazivom „O vraćanju latiničnog pisma moldavskom jeziku“ (O vozvrate moldavskomu яzыku latinskoй grafiki) ono latinizuje.

Da primjeri iz Turske i Rumunije nisu usamljeni, pokazuju i dešavanja u Sovjetskom Savezu i savremenoj Rusiji. „Već 1932. godine latinica se učvrstila na većem delu teritorije Sovjetskog saveza, čime su ispunjeni zaveti Lenjina. Političari i po koji naučnik, kao N. I. Buharin, N. J. Mar, A. V. Lunčarski i N. F. Jakovljev su pripremili sve neophodno i za prelazak ruskog jezika na latinično pismo (takođe i niz drugih jezika – gruzijski, jermenski). Boljševici su ovo predstavljali kao važnu etapu za širenje svetske revolucije, zaživljavanju kosmopolitizma i obračuna sa različitim jezicima i nacionalnostima. Nije poznato zašto latinica nije smatrana reakcionarnim pismom, a ćirilica jeste. Bilo je potrebno još nekoliko godina da se Rusi povedu za ostalim narodima bivše imperije i da se odreknu dorevolucionarne kulture“[5]. I u doktrini sovjetskih komunista se čulo kako treba „pisati latinicu da te cio svijet razume“. Ipak, eksperiment sa promjenom pisma ruskog jezika nije uspio. „Iz nauci nepoznatih razloga Staljin je 1933. godine naredio brz prekid latinizacije Sovjetskog Saveza (na njenim krajevima po inerciji je nastavljena još nekoliko godina), a od 1935. godine počeo je proces prelaska na ćirilicu svih jezika Sovjetskog saveza, bez obzira na to da li su imali dužu ili kraću istoriju korišćenja latinice. „Ćirilizacija“ Sovjetskog Saveza je do 1940. godine realizovana, mada je po krajevima rađena i do kraja 1950. godine. Desetine jezika je steklo pismo koja ih je ujedinjavalo sa ruskim kulturnim prostorom i praktično ih prvi put uključilo u jedinstven evro-azijski informacioni prostor. Oni koji su sprovodili latinizaciju završili su u logorima. Interesantno je još da su na okupiranim delovima Sovjetskog Saveza od strane Nemaca, 1941. godine (Krim, Kavkaz) deca lenjinističkih boljševika počeli da uvode latinicu. Pobeda sovjeta u Drugom svetskom ratu, 1945. godine, značila je i cementiranje ćirilice kao pisma Sovjetskog Saveza, što je doprinelo njegovom širenju u socijalističkom bloku (ćirilica je u to vreme uvedena u Mongoliji kao zvanično pismo)“.[6]

Službena pisma na postsovjetskom prostoru 2011. godine[7]

Službena pisma na postsovjetskom prostoru 2011. godine [7]

Poslije raspada Sovjetskog saveza ponovo se pokreće pitanje latinizacije jezika. Dopisni član Ruske akademije nauka Sergej Arutjunov (Sergeй Aleksandrovič Arutюnov) navodi da „ako Rusija želi da ide u korak sa progresivnim svetom (sic!) dužna je da pređe u potpunosti na latinicu, prije ili kasnije tako će biti“[8]. Dok je u Rusiji ovo pitanje i dalje samo deo akademskih rasprava, u drugim dijelovima nekadašnje sovjetske megadržave prešlo se na konkretna dela. Azerbejdžan, Turkmenistan i Uzbekistan su od osamostaljivanja (ponovo) uveli latinicu kao službeno pismo, dok su postojale namjere da se nešto tako učini i u Tatarstanu, sa tatarskim jezikom 1999. godine. U Ukrajini se takođe razmišljalo o latinizaciji, a zanimljivo objašnjenje zašto to treba učiniti je ponudio tadašnji predsednik Viktor Juščenko (Viktor Andreevič Ющenko) 2005. godine, obrazloživši da je to neophodno zbog „brže integracije Ukrajine u strukture Evropske unije“[9].

azerbedjdzanski

Promene alfabeta u Azerbejdžanu u HH veku[10]

Primeri iz azerbejdžanskog, turkmenskog i uzbečkog jezika, te težnja ukrajinskih nacionalista, su i najilustrativniji kada se govori o tome kakva je veza između pisma i geopolitike. Do 1928. godine i Azeri i Uzbeci su pisali isključivo persijsko-arapskim pismom (Yana imla), da bi onda u prvoj fazi pravljenja sovjetske države prešli na latinicu (Yañalif). Potom, usljed Staljinovih odluka o vraćanju na ćirilicu i oni prilagođavaju svoje pismo, pa se ćirilica koristi sve do 1992. Potom se, od osamostaljivanja, kada sopstveni identitet pokušavaju da prave udaljavanjem od ruskog, prelazi na latinicu. Danas, Azerbejdžanci koji žive u Iranu i dalje pišu persijsko-arapskim pismom, a oni koji naseljavaju ruski Dagestan – ćirilicom!

Geopolitika se definiše kao „sintetičko-analitički pristup kojim se identifikuju društveno-geografski i prirodno-geografski faktori koji utiču na politiku i položaj države, utvrđuju i ocenjuju odnosi između tih faktora, kao i karakteristike okruženja posmatrane države, u cilju preduzimanja neophodnih mera zarad očuvanja bezbednosti državne teritorije, stanovništva, imovine i poretka, obezbeđivanja ukupnog napretka društva koji zadovoljava potrebe ogromne većine pojedinaca – članova društva, istovremeno obezbeđujući ravnotežu između različitih međuzavisnih celina koje predstavljaju sastavne delove celovitog društvenog sistema i izbegavanje prekomernih fluktuacija u državnoj ekonomiji, utvrđivanjem zona kontrole, uticaja i zanimanja“[11]. U najširem smislu, geopolitika se može objasniti kao težnja za „ovladavanjem prostorom“. Uticaj na jezik i pismo jednog naroda ima dugoročne posljedice i može proizvesti političku štetu ili koristi. Podsticanje prelazaka sa ćiriličnog na latinično pismo danas, ima veze sa geopolitičkim ciljevima zapadnih država, u istoj meri, u kojoj je imao veze tokom HIX veka proces kodifikacije jezika slovenskih naroda.

U dugom istorijskom kontinuitetu se pred ključne centre moći na Zapadu, a prije svega za Veliku Britaniju, Austrougarsku i Vatikan, postavlja pitanje: kako udaljiti slovenske narode od Rusije. Tokom HIX veka Rusija postaje zaštitnik i svetionik za sve pravoslavne i slovenske narode. U svojim bitkama za nezavisnost Srbija, Bugarska i Crna Gora se ponajviše oslanjaju na Rusiju. Prvi guverner nezavisne Grčke (1827-1832) bio je Joanis Kapodistrijas, koji je od 1816-1822. godine obavljao dužnost ministra spoljnih poslova Rusije. Vodeći slovački intelektualac Ljudovit Štur (Ľudovít Velislav Štúr) upozorava na opasnost od germanizovanja Slovena i zagovara okretanje ka Rusiji. Štur je rješenje vidio u formiranju ruskoslovenskog carstva, čime bi interesi zapadnoslovenskih i južnoslovenskih naroda bili dugoročno obezbeđeni, što je opisao u svom radu Slovenstvo i svet budućnosti (Slovanstvo a svet budúcnosti). U sastav ruskoslovenskog carstva ulazilo bi, pored Rusa, još osam slovenskih naroda: Poljaci, Česi, Slovaci, severni Srbi (Lužički, prim. aut.), južni Srbi, Hrvati, Slovenci i Rusini. Jedan od stubova na kojima bi počivao proces sveslovenske integracije bilo bi pravoslavlje, a službeni jezik bi bio ruski (Štur konstatuje kako je staroslovenski jezik nažalost mrtav).[12] Zanimljivost vezana za Šturov predlog, između ostalog, jeste i u tome što je on bio luteranac, a predlagao je okupljanje oko pravoslavlja, i što je, iako je u istoriji ostao upamćen kao „otac slovačkog jezika“, predlagao uvođenje ruskog kao službenog jezika na teritoriji ruskoslovenskog carstva. Tomaš Masarik (Tomáš Garrigue Masaryk) je od početka Prvog svetskog rata pa sve do Oktobarske revolucije kao garanta formiranja i očuvanja Čehoslovačke video Rusiju, ali su ga prevrat u Petrogradu i potonja dešavanja u Rusiji naterali da svoj stav promeni i saveznika potraži u Francuskoj. U cilju slabljenja nemačkog pritiska na Češku razmišljao je i o savezu sa Lužičkim Srbima, ali mu nije pošlo za rukom da taj plan realizuje do kraja.[13]

Odgovor koji dolazi sa Zapada na širenje i jačanje ruskog uticaja među pravoslavnim i slovenskim narodima, jeste podrška kulturnom udaljavanju od Rusije. Na jugoslovenskom prostoru se od strane Beča i Vatikana sprovode dva paralelna procesa. Prvi je preuzimanje kontrole nad „jugoslovenskom idejom“, a drugi se tiče kodifikacije srpskog jezika. Tako, sa jedne strane, jedan od čelnika jugoslovenskog pokreta u Hrvatskoj postaje katolički biskup Josip Juraj Štrosmajer (Josip Strossmayer). Štrosmajer je bio lični prijatelj austrijskog cara, a vrlo mlad postao je biskup u Đakovu. U svom misionarskom radu bio je nadležan za širenje i jačanje katoličke vjere u Bosni i Hercegovini i teško je zamisliti da je mogao voditi bilo kakvu samostalnu jugoslovensku politiku na tlu Hrvatske, mimo znanja Vatikana i Beča. Teško je i zamisliti kako je jedan od najmlađih katoličkih biskupa u Evropi i jedan od najperspektivnijih u Austrougarskoj mogao biti iskreni zagovornik stvaranja jedinstvene države Srba i Hrvata, po cenu rasturanja Habzburške monarhije, a u kojoj bi preko 60% stanovnika bilo pravoslavnih. Za njega Jovan Dučić piše: „Ako je Štrosmajer govorio o jugoslovenstvu, to je stvar politike, a ne osećanja, ideja, a ne ideala, kombinatorike, a ne ideologije.“[14] Dučić još i navodi kako je „u HVI veku jedan Štrosmajerov prethodnik, hrvatski kaluđer Križanić, išao u Rusiju s idejom da celu slavensku Rusiju privede katoličkoj crkvi. Imao je tezu da za uspeh u ruskom svetu ne treba napadati pravoslavlje, kao što se ranije radilo, nego, naprotiv, propovedati kako su obe hrišćanske vere jednake u osnovi, ali da su Grci prevarili Ruse… Pisao je u Rim da će, ako samo uspe da dobije mesto bibliotekara u carskom dvoru, pokatoličiti carevu porodicu, a zatim i ceo ruski narod.“[15]Uspostavljanjem kontrole nad jugoslovenskom idejom amortizuje se pretnja po interese Austrougarske i Rimske kurije.

Sa druge strane, na stvaranje srpskog jezika posebno utiče Jernej Kopitar, cenzor za knjige na slovenskim jezicima pri bečkoj dvorskoj biblioteci. Zanimljivo je da Kopitar odbija da objavi knjigu Vuka Karadžića o propasti Prvog srpskog ustanka, koju ovaj donosi u Beč 1813. godine, ali se zato založio da publikuje dva druga rada: „Pismenicu serbskoga jezika po govoru prostoga naroda napisanu“ i „Malu prosto-narodnju slavenoserbsku pjesnaricu“. Posmatrajući iz hrvatskog ugla, Mario Grčević piše kako je „Kopitar u suradnji s austrijskim redarstvom odlučio srpski književni jezik reformirati tako da mu prekine razvojni kontinuitet i da mu nametne hrvatskojezični tip kao osnovicu. Time je htio prekinuti srpske kulturno-političke veze sa Rusijom i pravoslavne Srbe vezati uz katoličke Hrvate. Nakon prihvaćanja hrvatskih književnojezičkih zasada od strane Srba posredstvom V. S. Karadžića, Hrvatima je trebalo nametnuti Kopitar-Karadžićevu pravopisnu jezičku kodifikaciju. Srpsko-hrvatskim književnojezičkim ujedinjenjem Kopitar je kanio potaknuti nastanak nove srpske nacije koja bi dobrim dijelom bila katolička, prozapadno orijentirana i privržena Austriji. Preko nje bi se širio austrijski utjecaj prema istoku“[16]. Kopitar je imao izrazito negativno mišljenje o slovenskosrpskom književnom jeziku, smatrajući da će se na takav način zaustaviti asimilacija štokavskih pravoslavaca u katoličkom okruženju (Vojna Krajina i Dalmacija), kao i da će se tim putem širiti prostor za jačanje uticaja Rusije među slovenskim katolicima[17]. On se pojavljuje kao „strateg koji želi da usmjerava južnoslavenske jezike“[18]. Zato on nagovara Vuka Karadžića da počne sa pisanjem prve gramatike srpskog jezika i da prikuplja riječi narodnog govora kako bi izdao Prvi srpski rečnik. Rječnik pod nazivom „Srpski rječnik istolkovan njemačkim i latinskim riječma“ je objavljen 1818. godine, dok su iz nove srpske gramatike izbačena staroslovenska slova: ѥ (je), ѣ (jat), ї (ji), ы (tvrdo i), ѵ (i), ѹ (u), ѡ (o), ѧ (en), я (ja), ю (ju), ѿ (ot), ѭ (jus), ѳ (t), ѕ (dz), щ (šć), ѯ (ks), ѱ (ps), ъ (tvrdi poluglas), ь (meki poluglas). Pored 24 preuzeta, uvode se još i: lj, nj, đ, ć, dž, č.

Kopitar je, inače, Vuku Karadžiću govorio kako bi trebalo Hrvate pridobiti da se počnu izjašnjavati kao Srbi i da prihvate ćirilicu kao svoje pismo, što navodi Vatroslav Jagić, citirajući prepisku između Vuka Karadžića i Lukijana Mušickog: „Samo da je šokce dotle dovesti da reknu da su Srbi i da prime naša slova, a neka veruju šta im drago“[19]. Na kraju, novostvoreni jezik je kulturno približio Srbe i Hrvate, mada se niz unapred postavljenih ciljeva tada nije ostvario. Zahvaljujući tome nije podstaknut viši talas katoličenja Srba, niti su Hrvati počeli da se izjašnjavaju kao Srbi, niti je sprečeno stvaranje Jugoslavije. Za Srbe je u tom trenutku važno što se jačanjem zapadnog kulturnog vektora oni kulturno udaljavaju od Rusije. Ka Rusiji ostaje otvorena religijska vertikala, ali će posle Oktobarske revolucije i ona biti prekinuta, čime se u istorijskom smislu čini nepopravljiva šteta po srpsko-ruske odnose.

Koliko je ovo bilo važno, pokazuju i dešavanja koja počinju sredinom sedamdesetih godina HH veka, a kulminiraju u posljednjoj deceniji HH i prvoj deceniji HHI veka. Na srpskom etnoprostoru i jezičkom prostoru stvaraju se novi, vještački jezici, poput bošnjačkog i crnogorskog, a koji imaju za cilj kulturno udaljavanje muhamedanskog stanovništva u BiH i pravoslavnog u Crnoj Gori od Srba i Srbije.

Jezik se koristi kao sredstvo u geopolitičkoj borbi, a unutar Srbije to se pokazuje pokušajima „agresivne latinizacije“ pisma, na način, kako je to učinjeno u već pomenutim postsovjetskim državama. Na takav način, srpski faktor se pokušava trajno utopiti u zapadnu civilizacijsku matricu, čime bi puta ka opkoljavanju evroazijskog Harlanda, kako ga je definisao Halford Makinder, bio potpuno otvoren.

Odabir pisma dakle znači svrstavanje: ideološko, kulturološko, političko, simboličko i religijsko. U srpskoj tradiciji ćirilica ima neospornu simboličku funkciju, ali je bogato srpsko nasljeđe pisano latinicom i suživot dvaju pisama učinilo da vladanje i pisanje latinicom postane naša svakodnevna potreba.[20] Odricanjem od latinice morali bismo se odreći posredno i svega što su Srbi stvorili na latinici, dubrovačke i bokokotorske književnosti, koje su u cjelini pisane latinicom, a koje su sastavni dio srpske književnosti. „Njihovim isključenjem iz korpusa srpske književnosti, što je odavno programirani cilj hrvatskog filološkog programa, Srbi bi bili vjerovatno jedini evropski narod bez dva vijeka književnosti, tj. bez cijele književnosti srednjeg perioda (renesansa i barok). Iz tih razloga latinica,uz ćirilicu, mora ostati pismo srpskoga naroda, a možda još više i zbog toga što bi se odricanjem od latinice Hrvatima i muslimanima dao argument za izdvajanje dijela srpskog jezika pod njihovim imenom, s pismom kao diferencijalnom osobinom prema srpskom književnom jeziku.“[21]

Međutim, činjenica je da se pri izjednačavanju ova dva pisma neminovno krećemo u pravcu potiskivanja ćirilice i ekspanziji latinice. Uz argumentaciju da se ne možemo odreći latinice ostaje i otvoreno pitanje da li je onda i latinica podjednako srpsko pismo kao i ćirilica. Jedan od odgovora bi mogao biti: „Ćirilica jeste srpsko pismo, a latinica Gajeva, s malom Daničićevom doradom, nije srpsko pismo, nego je pismo srpskoga jezika.“[22] Ovim stavom mi potvrđujemo istinu da se današnji srpskim jezikom služe oni koji su srpski jezik preuzeli (Hrvati) i oni koji su oduvijek govorili srpskim jezikom (Bošnjaci i Crnogorci) ali ga sada nazivaju drugim imenima (bosanski i crnogorski).

Na kraju ostaje činjenica da u trenutnom rasporedu „snaga“ , sa „udarima“ na ćirilicu koji dolaze spolja i iznutra (nekada i bez svijesti pojedinaca „šta čine“), izboriti se za ćirilicu kao prvo i dominatno srpsko pismo predstavlja veliki problem. Rješavanje ovog problema zahtijeva strategiju koja mora biti sprovedena „sa vrha“ (od strane državnih institucija) i „sa dna“ od strane rastrežnjenog pojedinca koji mora imati jasnu svijest da odabirajući da svakodnevno, u svakoj prilici, piše ćirilicom pravi civilizacijski izbor.

Milana Babić/Dušan Proroković
Izvor: Stanje Stvari


[1] Pismo Milošu Obrenoviću. [In:] Pisma. Sabrana dela Petra II Petrovića Njegoša. – Elektronska verzija, 2007.

[2] Zorica Nikitović „Imenica blagoutrobije  u dijahronijskoj perspektivi“

[3] Ksenija Končarević: Zatiranje duše, Svetigora.

[4] Isto

[5] Zoran Milošević, „Geopolitika i ćirilica“, Centar akademske reči Šabac, 10.01.2015. Dostupno na: http://www.carsa.rs/geopolitika-cirilica/.

[6] Zoran Milošević, navedeno delo, prema: Maksim Medovarov, „Kirillica – evraziйskiй alfavit“, dostupno na: http://www.rossia3.ru/politics/foreign/kirillitsa.

[7] Preuzet iz: Tatiana Serwetnyk, Piotr Kościński, „Cyrylica w odwrocie“, Rzeczpospolita, 11.07.2011. Dostupno na: http://www.rp.pl/artykul/2,685971-Cyrylica-w-odwrocie.html.

http://www.rp.pl/artykul/2,685971-Cyrylica-w-odwrocie.html

[8] Stanislav Artemov, „Latinica vs. Kirillica, Smena alfavita kak rezulьtat smenы politsistemы“, CentrAziя, 10.12.2014. Dostupno na: http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1088714580.

[9] Tatiana Serwetnyk, Piotr Kościński, „Cyrylica w odwrocie“, Rzeczpospolita, 11.07.2011. Dostupno na:

http://www.rp.pl/artykul/2,685971-Cyrylica-w-odwrocie.html.

[10] „Alphabet Changes in Azerbaijan in the 20th Century“, Azerbaijan International, 8 (1), 2000, str. 13.

[11] Dušan Proroković, Geopolitika Srbije: položaj i perspektive na početku 21. veka, Sl. Glasnik: Geopolitika, Beograd, 2012, str. 31.

[12] Više o ovome u radu: Ľudovit Štúr, Slovanstvo a svet budúcnosti, SIMŠ, Bratislava, 1993.

[13] O ovome više u: Tomaš Masaryk, Nová Europa. Stanovisko slovanské. Nakl. G. Dubského, Praha, 1920.

[14] Jovan Dučić, Verujem u Boga i u srpstvo, Dereta, Beograd, 1999, str. 25.

[15] Isto, str. 37.

[16] Mario Grčević, „Jernej Kopitar kao strateg Karadžićeve književno-jezičke reforme“, Filologija, No. 53, 2009, str. 1.

[17] Pogledati: Golub Dobrašinović, Kopitar i Vuk, Rad, Beograd, 1980, str. 85.

[18] Jože Toporišić, „Vuk Stefanović Karadžić u svijetlu korespondencije Kopitar-Dobrovski“, Naučni sastanak slavista u Vukove dane 17:5, 1988, str. 226.

[19] Prema: Mario Grčević, navedeno delo, str. 44.

[20] Mitar Pešikan, Jovan Jerković, Mato Pižurica, Pravopis srpskoga jezika, Matica Srpska, Novi Sad, 2011, str. 15.

[21] Miloš Kovačević Srpski jezik između nauke i politike, Društvo nastavnika srpskog jezika i književnosti Republike Srpske, Banja Luka 2015, str. 24.

[22] Isto, str. 25.