MEŠA SELIMOVIĆ: "Ključ jezika srpskog" - Jovan Hadžić (1799-1869)

MEŠA SELIMOVIĆ: „Ključ jezika srpskog“ – Jovan Hadžić (1799-1869)

Jovan Hadžić

Jovan Hadžić je rođen u Somboru 1799 .godine, umro u Novom Sadu 1869. Srpski književnik i doktor prava,jedan od osnivača Matice srpske.Matica srpska je osnovana 4/16.februara1826.u Pešti,Jovan Hadžić je bio prvi predsjednik.Jovan Hadžić je tvorac prvog Srpskog građanskog zakonika objavljenog 1844. godine. U srpskoj publicistici i književnim radovima je poznat i preko pseudonima Miloš Svetić.Inicijale svog književnog pseudonima(Miloš Svetić) M.S. ovjekovečio je inicijalima Matice srpske. Godine 1830.je imenovan za direktor srpske novosadske gimnazije;od1830.do1831.godine uređivao je časo- pis Ljetopis Matice srpske.Posebno je poznat kao protivnik Karadžićeve i Kopitarove austroslavističke reforme srpskog pravopisa i jezika. Akademik Meša Selimović u lingvističkj studiji „Za i protiv Vuka“ posebnu pažnju posvećuje prika – zivanju programski prikrivanih polemičkih tekstova Jovana Hadžića protiv pogrešne reforme srpskog jezika i pravopisa. Meša Selimović je sažeto i jezgrovito prikazao suštinu stu- dioznih tekstova Jovana Hadžića protiv uprošćavanja srpskog pravopisa u jugoslovenskom jezičkom programu austroslavi- stičke kolonizacije srpskog jezika i pravopisa. 

Pripremio: Ognjen Vojvodić

„Principijelni stavovi Hadžićevi u polemikama o pravopisu, koje je izricao i ranije, a razradio u spisu Ključ jezika srpskog, 1852. godine, nijesu ni neo – zbiljni ni diletantski, kako se govorilo. (Daničić, ne zaustavljajući se na teoretskoj strani pitanja o duhu jezika, odbacio je Hadžićeva izlaganja rezolu- tnom primedbom, da Hadžić ne pravi razliku između jezika pravopisa, što nije sasvim tačno) Ko je Daničić čitaj ovdje.Taj Hadžićev članak nije do danas u literaturi uopšte citiran, pominjan je i odbacivan uz uopštene nega tivne ocjene, a kako mi se čini da je značajan iznijeću iz njega osnovne misli.

Jovan Hadžić  kaže da razgovori o jeziku i pravopisu treba da budu naučno zasnovani, da sve predloge treba potkrepiti naučnim argumentima (čime aludira na empiričko iskustvo Karadžićevo, koje je osnova njegovih stavova i zaključaka). „Dok nam nije poznata priroda jezika uopšte…donde se ne može o pravopisu razumno i osnovano misliti.“ Izlažući teorije o postanku jezika, Hadžić kaže da su jedni nalazili u jeziku neki „božanstveni stroj“ i pripi – sivali njegov izvor i postanak samome Bogu; drugi su govorili da je ljudski jezik isto što i „izdavanje“ glasova životinja, a glasovi životinja da su isto što i jezik ljudi, sredstvo sporazumevanja. Tako su mislili Kondijak i Ruso. Međutim, Herder (O izvoru jezika) dokazuje da se izvor jezika ima tražiti u samom čovjeku, prema tome da čovjek kao čovjek može i mora pronaći jezik.

Posledice prihvatanja takve pozitivističko-antropološke teze su važne. Jer, ako je jezik proizvod čovjeka kao čovjeka, tj. umne i osjećajne snage i prirode njegove, ogledalo i vidljiv znak jednog unutrašnjeg ustrojstva, savršenstva i života, onda je to svjesna ljudska tvorevina, stvorena i kontro- lisana razumom, kao rezultat cjelokupnog bića i razvitka čovjekova. Ako je, međutim, jezik stihijna tvorevina, u osnovi isti kao glasovi životinja i zvuci prirode, onda je nepotčinjen razumu, jer ga razum nije ni stvorio, nego kruta potreba i stihijna nevolja. Onda ga i registrujemo pasivno, i primamo uhom, poštujući njegovu prirodnu autentičnost. Razlika je, prema tome, i u pravopisu: da li treba pisati ono što se čuje ili ono što se zna.

Proizvod čovjeka kao čovjeka (čime se misli na sveukupnost čovjekovu i naročito na aktivnu ulogu i učešće razuma u njegovu stvaranju), jezik ima svoje ustrojstvo i svoju zakonitost kojom živi. Ovo ustrojstvo mora biti isto kao i ustrojstvo razuma, tako i mora biti i jedna mejra kroja i savršenstva. U razumu oživeo je i živi jezik, u jeziku živi razum. Kod Grka je logos, riječ, isto što i razum, i slovesan isto što i razuman. Zato, ako hoćemo da imamo pojam o jeziku, moramo ispitati prirodu i snagu razuma, jer je jezik pravi oblik i otpečatak razuma.

Jezik, kao proizvod, pretpostavlja snagu koja ga stvara, a koja se dugo prila- gođavala trudeći se da nađe simbole za misli. Čovek razlikuje stvar od stvari, svojstvo od svojstva, i može da ih izdvaja i raspoznaje jedne među drugima. Zatim, čovek je deo ovoga svijeta i, kao takav, on s cijelim svijetom, a naročito s predmetima koji ga okružavaju, u neposrednoj je vezi. Čovjek djeluje na materiju (tvar), a materija na čovjeka, i to uzajamno dejstvo ima svoje spoljašnje manifestacije i unutrašnje odjeke. Ne deluje samo materija na čoveka, već i čovek „svoje unutrašnje dejstvo izliva“ na materiju i od nje „dejstvo prima“. Tu leži prvi začetak jezika, prvo označavanje misli i predmeta, prvi postanak riječi.

Riječi su naposredni znaci misli, a posredno znaci predmeta. Ova distinkcija je veoma značajna, jer to znači da riječi nisu samo nazivi predmeta, već da označavaju cjelokupnost čovjekovu, njegov odnos prema imenovanoj stvari, da imaju, dakle, svoju saznajnu i emocionalno-psihološku stranu, da neposredno označavaju misao ljudsku u svoj njenoj složenosti, a tek posredno odražavaju predmet. To pretpostavlja angažovanje čovekove misli u cjelini, a ne samo angažovanje čula, ili ma kog izdvojenog, nekompleksnog načina primanja. Riječi se saopštavaju ili 1govorom ili 2pismom, a oba ova načina služe za saopštavanje misli. Oba načina su podložna misli i razumu, a među sobom su naporedna (coordinata). 1 Govor se neposredno odnosi na sluh i ovome se prilagođava; 2 pismo se neposredno odnosi na oko, i mora mu se prilagođavati. Razum i misli upravljaju i određuju oboje.

Da je pisanje neposredno potčinjeno mišljenju, a tek posredno govoru, i neposredno oku a ne sluhu, i da je pisanje prema govoru uporedno a ne podređeno, vidi se i otuda što gluhonijemi, koji nemaju sluha i ne čuju govor, samim razumom i očima tačno nauče pismom izražavati svoje misli i razumevati jedan drugoga; a to ne bi bilo moguće kad bi pismo bilo neposredno podložno govoru i sluhu.

Svaki jezik, postepeno i sa vremenom, razvija se sve više; razvijajući se, jezik se, naravno, i mijenja; dakle, nikako ne ostaje u jednom stanju. Ova evolucija nije mehanička ni ravnomjerna. Veći ili manji razvitak ukazuje na duže ili kraće vrijeme razvijanja, mada neke okolnosti mogu razvitak jezika i ubrzati, kao: prirodna živost i brzina uma, intenzitet i snaga imaginacije, kontakt s razvijenim narodima i njihovim jezicima. I u svakom pojedinačnom jeziku nalazimo narečja manje ili više razvijena, mada je jezik jednog naroda istovremeno nastao; i tu možemo reći da su različite okolnosti mogle ubrzati ili usporiti razvitak jednog jezika.

Razvitak jezika razlikuje se od kulture jezika. Jezik se razvija prirodnim putem, spontano, uporedo sa razvijanjem svih oblasti života. Kultivisanje jezika biva pismenim putem, svjesno.Razvitak jezika počinje sa nastankom jezika,a kultura jezika sa pismenošću. Razvijanjem jezik se preinačava i mijenja; kultivisanjem jezik se utvrđuje i oplemenjuje. Uočavajući stepen razvitka, kultivisanjem treba nastojati da se sačuva snaga i ustrojstvo jezika u cjelini, da se održi njegova vitalnost, da se razumno okrepe njegove oslabele žile, da se ne izgube njegovi hraniteljski sokovi. Jezik je živ organizam, rijeka koja neprestano teče, i neprestano se bistri i muti. Ako se samo stihijno razvija, ostaće neoblagorođen; ali ako se odvoji od naroda, usahnuće njegovi tvorački tokovi. Rešenje je, prema smislu svega ovoga što Hadžić kaže, da se u stvaranju književnog jezika spoje neiscrpni narodni izvor i stvaralački napor književnika. “

 

Meša Selimović: Za i protiv Vuka; Matica srpska, Novi Sad, 1967.
IZVOR: Ognjen Vojvodić 

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo
O autoru

Ostavite komentar