Goran Ž. Komar: VRIJEME PATRIJARHA PAJSIJA I PATRIJARHA PAVLA – POVODOM KANONIZACIJE

Goran Ž. Komar: VRIJEME PATRIJARHA PAJSIJA I PATRIJARHA PAVLA – POVODOM KANONIZACIJE

  • Kada gledam na ličnost i djelo srpskog patrijarha Pasija (Janjevca), ličnosti 16. i 17. vijeka, ne mogu da ne zamišljam njegov lik, a sačuvana slika stojeće, sitnoga rasta figure, podstiče me na upoređenje sa drugim srpskim patrijarhom našega vremena: Pavlom.

Namah se nameću sličnosti u dugome životu dvojice prvojerarha, njihova izrazita rukodjeteljnost i pregnuće, ali neminovno, i upoređenja političkih prilika koje su razorno pogađale njihov narod i Crkvu. Oštrice i putevi djelovanja crkveno-političkih formacija koje su u 17. i 20. vijeku podržavale i njegovale ideju diskontinuiteta i konfesionalne isključivosti, kretale su se istim putevima.

U periodu rada patrijarha Pajsija, ova se oštrica izručila na teškom mukom postignuto djelo stogodišnjeg patrijarha Pajsija koji je gledao da reafirmiše i sačuva srpsko pravoslavno crkveno-kulturno naslijeđe srednjega vijeka, a u periodu djelovanja patrijarha Pavla ova ista oštrica tražila je u srpskom prvojerarhu potpore za otvaranje pukotine i rušenje najvišeg organizacionog obrasca Srpske crkve: njezinog matičnog, pećkog trona. I to putem proste audijencije. Oba udara stigla su sa prostora Crne Gore. U periodu patrijarha Pajsija postignut je djelimični cilj i Crna Gora je načas izuzeta iz okrilja Pećke patrijaršije, a u periodu patrijarha Pavla, ni to. U periodu partijarha Pajsija popustila je prva ličnost mitropolije, sam mitropolit Mardarije (Kornećanin), a u periodu patrijarha Pavla prva ličnost mitropolije predstavljala je nepremostivu prepreku. Njezin mitropolit jest egzarh svetog Pećkog trona, ali i puno više od toga, on je živi svjedok prisustva njegove nezatomljive energije.

U periodu patrijarha Pajsija u Peć je otputovao Leonardis da otvoreno (viteški) sučeli svoje teološke koncepcije i poglede, a u periodu patrijarha Pavla u Beograd (Peć) je putovao neko ko je svoje ideje saopštavao na način koji poznaju samo neposredni svjedoci razgovora. Ta osoba je, zapravo, ostvarila istorijsko putovanje u Peć.

Glavni cilj upinjanja papskih emisara, ocrtan nakon Tridentinuma, ali pokazan u njegovoj bespoštednoj i najambicioznijoj oštrici tek poslije zasnivanja Kongregacije u predvorju mediteranskih ratnih požara, nije bilo ni Cetinje ni njegova mitropolija, niti bilo koje drugo regionalno središte Srpske crkve, već matica crkva u Peći i njezin poglavar. Tako je to od perioda u kojem je djelovao Trogiranin Frančesko de Leonradis koji je putem Unije u Paštrovićima i putem cetinjskog mitropolita Mardarija (Kornećanina) gledao ka patrijarhu Pajsiju, odredivši jednu svoju uporišnu tačku i na Kosmetu. Uticaj Leonardija na Cetinje izvršen je i uz znatnu pomoć katoličkih sveštenika, kotorskih patricija Bolica.

Kada je vladika Mardarije 28. septembra 1640. godine u manastiru Vavedenja Presvete Bogorodice u Mainama izjavio pokornost papi i dao ispovjed vjere prema propisu pape Urbana VIII i Kongregacije za propagandu, on je zapravo otvorio put ka Peći akciji F. Leonardija. Put u Peć planiran je tokom 1641. godine skupa sa arhiđakonom Visarionom koji je i odlazio u Rim. I stari barski nadbiskup Bjanki namjeravao je patrijarhu u Peć, a na albanskim prostorima odvijala se istovremena snažna aktivnost Rimokatoličke crkve. Stari patrijarh Pajsije (Janjevac) branio je Pećki tron i od ozbiljnog nastojanja Ohridskog arhiepiskopa da putem Carigrada pripoji Pećku patrijaršju. On je 1641. godine putovao u Carigrad i molio pomoć u Rusiji. Uzgred, arhiđakon Visarion koji se, poput svoga mitropolita nije postidio starca sa štapom Sv. Save u ruci, postao je kasnije crnogorskim mitropolitom.

Valja se sjetiti da je Carigradska patrijaršija polagala je pravo jurisdikcije na pravoslavne u opsegu Mletačke republike. Ipak, Republika je 1479. priznala autonomnu pravoslavnu opštinu, ali je papa Lav X juna 1514. pravoslavne u Mlecima izuzeo iz nadležnosti episkopa i podvrgnuo direktno papskoj stolici. Na izmaku 1577., na molbu mletačke pravoslavne opštine, carigradski patrijarh Jeremija II postavio je filadelfijskog mitropolita Gavrila u Mletke i ubuduće njegovo će sjedište biti pri crkvi Svetog Đorđa. I peraški opat Andrija Zmajević u jesen 1664. piše Kongregaciji o cetinjskom vladici Rufimu kao egzarhu pećkog patrijarha Maksima. Akcija rimskih sveštenika nije sustala ni po povratku patrijarha Pajsija iz Carigrada koji je tamo uspio da održi i popravi položaj Pećke patrijaršije. Akciju je oživljavao Frano Bolica. Leonardi je u svojim izvještajima dokazivao rimokatolicizam srpskih srednjevjekovnih vladara! No, direktni pregovori sa starim patrijarhom su propali. „Mi držim se predanja nam ot svetih apostoli i svetih sedam sabor“ kazuje patrijarh Pajsije. Djelo Bolica čiji predstavnici nisu sustali ni nakon upokojenja Leonardisa na položaju Barskog nadbiskupa, nastavio je Vićentije Zmajević iz Perasta čim se domogao snažnijih efektiva Zadarske nadbiskupije.

Važno je podvući činjenicu da su se od davnine pravoslavni žitelji u provinciji Dalmaciji i Boki nalazili pod upravom Vaseljenske patrijaršije, a preko Mletačko-dalmatinske arhiepiskopije sa sjedištem u Mlecima. Mirovni ugovori u Karlovcima i Požarevcu donijeli su Republici teritorijalna uvećanja u opsegu Humsko-zahumsko i hercegovačke mitropolije, pa kako god da je stvarno bila postavljena organizacija Crkve pravoslavne u Boki (pod turskom vlašću), mogla je ona stajati i pod neposrednom upravom hercegovačkih mitropolita i namjesnika Pećkog patrijarha u samoj Boki kao sugerišu vladika Gerasim Petranović i sveštenik Savo Nakićenović, a u poslednje vrijeme prihvata i ugledni izučavalac kulturne istorije Boke dr Miloš Milošević. No, za turske vlasti mitropoliti su nastupali kao egzarsi Pećkog patrijarha i u toj ravni se javila linija varničenja. Naime, pojedini filadelfijski arhiepiskopi su prišli Uniji. Iz nekada dužih perioda, kada je rimska kurija bila umirena prisustvom unijatskih arhijereja, promaljali su pravoslavni jerasi poput Metodija Moronija ili Nikodima Busovića i takve situacije su dovodile do intervencija Rima na najvišem državnom nivou ne bi li se suzbilo njihovo djelovanje.

Vjerujem da bi bilo moguće iznaći određene korelacije između glavnih perioda u razvoju Rimokatoličke crkve obilježenih krupnim političkim procesima i izmjenama glavnoga kursa rimske kurije prema pitanju Protestantizma i Pravoslavlja i projavljivanja špiceva rimskih agentura u Boki i Dalmaciji. Izbjagavanje suočavanja sa unutrašnjom reformom Rimske crkve dovelo je do neminovnog suočavanja sa pokretom Martina Lutera i Rimska crkva se razdvojila na dva dijela. Sjeverozapadni i centralnoevropski djelovi su se odvojili od Rima (papstva) bilo u protestantskoj, anglikanskoj ili kalvinističkoj varijanti reformacije. Kada je u 16. vijeku Protestantizam zahvatio Lombardiju i Veneciju ugrožavajući i Rim, uslijedila je kontrareformacija čije su teološke osnove podastrte na Tridentinskom koncilu (1545-1563). Rim je preživio udar, ali to bijaše jedino postignuće papstva. Proći će i bespoštedni tridesetogodišnji rat sa Protestantizmom (1618-1648) koji će se smirivati kada se naš narod suoči sa metežom Kandijskog rata u kome će podnijeti velike žrtve, a već tada javljaju se znaci ozbiljne pažnje koju pećki patrijarsi posvećuju primorju, pa makar i putem ustanove skromnih efektivnih domašaja. Rim je i tokom 17. vijeka nastojao na upornom nametanju regula kanonskog prava ne bi li postigao zamjenu i nautralisanje svjetovnog prava i ta se namjera očituje poznatim slučajem spora u Veneciji.

I konačno, 1622. godine stvorena je Kongregacija za širenje vjere (papa Grigorije XV) koja je u prvome redu djelovala preko nuncijatura i izvršnih organa iz redova Lojolinog reda kao ustanova kontrareformacije. U ovome kontekstu može se gledati i na temeljne planove pećkih patrijaraha kroz decenije nastojanja susretanja sa evropskim dvorovima u duboko autohtono zasnovanim oslobodilačkim pokretima Srpske crkve i naroda i kroz decenije sudaranja svetih saveza hrišćanskih država sa Turcima. Ovim nastojanjima svakako se ispriječivala rimska kurija. I na izmaku 18. vijeka Rimokatolička crkva je propadala ne prihvatajući tekovine prosvetiteljstva nastojeći na novom projektu ultramontanizma. Odbila je da se sastavi sa pozitivnim tokovima koje su donosili određeni društveni slojevi i tako je došla na ivicu održanja. No tada, u času kada poslije duže pauze, bokeški i dalmatinski Srbi, osjećajući povoljnost trenutka, kreću novu inicijativu za svoju episkopiju, stiže propast Republike Svetoga Marka (1797) koja bi u tome istorijskom trenutku vjerovatno pružila priliku.

Sveti patrijarsi Pajsije i Pavle živjeli su u istom političkom kontekstu koji je donijela Kongregacija. Njezini fizički putevi nisu se mijenjali.

Goran Ž. Komar

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo
O autoru

Ostavite komentar