GORAN Ž. KOMAR: Prilog dokazima istovjetnosti ćirilice i "bosančice"

GORAN Ž. KOMAR: Prilog dokazima istovjetnosti ćirilice i „bosančice“

  • Veliki ćirilički arhiv Hercegovine leži u arhivima primorskih komuna. On, zaista, pripada Hercegovini, jer su njegovi stvaraoci Hercegovci. Njegovo pismo gradi cjelovit i u svojim oblicima posve homogen sistem tokom hiljadu godina njegova trajanja od najstarijih sačuvanih vršnjakinja u Petropavlovom manastiru kraj Trebinja, porti crkve Sv. Jovana u Policama i kancelarije bana Kulina (završnica 12. vijeka) do druge polovine 19. vijeka.

Autor: Goran Ž. Komar

Hercegovina sa njenim obalskim trgovinskim „emporijima“, služila se kroz čitavu istoriju ćiriličkim pismom. Ona je davala ljudsku snagu obali, ali sticajem naročitih okolnosti, gdjekad, u krajevima koje je naseljavala, njen temeljni narod održao se veoma dugo a da nije trpio od priliva tuđeg etničkog uticaja. Takav je hercegnovski i risanski kraj u Boki. Ipak, i tako homogena etnička zajednica, vezana jednom crkvom i jezikom i običajnim postulatom, stvarala je i razvijala svoje ćiriličko pismo u nevjerovatnoj mnogoobličnosti slovnih znakova. Dakako, tome korpusu valja pridodavati i stvaralaštvo osmanskih kancelarija u Boki. Ali, za mene, najveću važnost imaju dokumenta stvarana u srpskim opštinskim kancelarijama, srpskoj crkvi i srpskim porodicama Boke kotorske koja sam objavljivao i još uvijek objavljujem.

Ovaj kratki prilog načinio sam iz razloga očiglednog pokazivanja raznolikosti slovnih obličja ćiriličnih grafema kojima su ispisani srpski spomenici tokom puna tri vijeka srpske pismenosti u našem primorju. Pri tom, ovim prilogom, ne pružam sve slovne varijante. Kao sistem pisma, ćirilica pojkazuje gotovo nedokučivu raznolikost.

Prilog je nastao kao rezultat veoma obimnih istraživanja u primorskim arhivima, uključujući Državni arhiv Dubrovnika, te arhive Srpske Pravoslavne Crkve u Boki. Istraživanja su provođena na način, da su, tamo gdje je to bilo moguće, arhivska dokumenta snimana digitalno ili fotografski (tokom devedesetih godina 20. vijeka i poslednjih godina), a tamo gdje nije bilo moguće snimati, usljed zabrana, slovni oblici su precrtavani. Katkad, i čitava izuzetno važna dokumenta. Ovo istraživanje teče od 1994. godine sa ciljem posve neselektivnog “prepisivanja“ ćiriličnih dokumenata. Za mene je, dakle, bilo posve svejedno, da li sam se susreo sa običnom “stimom“, ili bilo kojim privatno – pravnim dokumentom, ili pak državnim ili opštinskim aktom iz naših primorskih komuna. Hronološki okvir koji je bio zanimljiv je područje 17., 18. i 19. vijeka, mada najstarije isprave (dubrovačke) sežu do 1504. godine.

Za ovaj prilog odabrana su samo četiri slova: “D“, “Ž“, “Ć“ i “C“. Želi se pokazati samo jedno: Ukoliko bi bilo kojem pripadniku našega naroda, ili izvanjcu, koji ne poznaju i nisu se susretali sa starim srpskim pismom, prikazali, po izboru, određeni broj varijanti pojedinih slovnih znakova, on bi zaključio da su u pitanju različiti sistemi pisma. I ne samo to. Najvjerovatnije ne bi uočio ni da je u pitanju jedno isto slovo! Ovdje, za slovo “D“ nudim sedamnaest varijanti, za slovo “Ž“ petnaest, za slovo “Ć“ sedamnaest varijanti i za slovo “C“ deset. Pri tom je broj varijanti ovih slovnih znakova puno, puno veći. Valja kazati, takođe, da je ovo istraživanje obuhvatililo više hiljada ćiriličnih akata, i veliki broj arhivskih knjiga, te da je ovakav prilog samo mali dio obimne studije kojom se nastoji prikazati čitavi slovni sistem sa velikim brojem varijanti kroz vrijeme, naravno, uz naznačavanje izvora. Samo u Državnom Arhivu Dubrovnika prepisano je i prenešeno iz više od 400 dokumenata, mahom 17. vijeka i 18. vijeka. Kasnije i više stotina srednjovjekovnih.

Prema mjestu nastanka, dokumenta koja sam prevodio, to jest, koja su bivala predmetom transliteracije, pripadaju praktično čitavom dinarskom području. Kada bih pominjao one destinacije koje leže uz rubno područje, tada bih markirao Podgoricu, Mostar, Makarsku, Beograd. No to je savim očekivano, iz razloga što su dubrovački trgovci upotrebljavali ćirilicu, čak i u obraćanjima svojoj Vladi, a takođe, često, i dubrovačka Vlada piše svoja zvanična akta ovim pismom. Dobro je poznato da turske kancelarije Novoga, Trebinja i ostale, u vrijeme turske vladavine, upotrebljavaju ćirilicu, kao što to čini i veliki broj muslimana sa ovoga područja.
Ovaj prilog načinjen je u sklopu projekta izrade specijalnog ćiriličnog fonta za koji se nastoji obezbjediti što kvalitetniji supstrat u širokom uvidu u pismo koje je tokom 17., 18. i 19. vijeka upotrebljavao srpski narod u središnjim djelovima Dinarskog sistema.

Ćirilica, kao nenormiran, nestandardizovan sistem, u širokoj upotrebi od žitelja Balkana u naznačeno vrijeme, je univerzalno narodno pismo. Njome se podjednako sigurno služe pripadnici sve tri vjere. Posjedujem niz isprava privatnog karaktera, kojima se katolički Dalmatinci, tokom 17. vijeka, obraćaju dubrovačkoj Vladi, započinjući svoje dopise riječima “Jezus i Marija.“ Za mene je pitanje sporedne važnosti da li su tu u pitanju pripadnici srpskog naroda koji su u poznatim pomjeranjima stanovništva Bosne i Hercegovine dospjeli u Dalmaciju, pa tamo pokatoličeni, ili su u pitanju autohtoni žitelji te zemlje. Današnja hrvatska istoriografija, pa i sami potomci ovih Dalmatinaca, danas snažno potenciraju svoju autohtonu zasnovnost u ovoj primorskoj zemlji. Oni su u svojim zajednicama, u svojim kućama, čuvali i prenosili ćirilično pismo. Kao što ga je u sebi nosio dubrovački vlastelin visokog ranga knez Medo Pucić u 19. vijeku, spremajući dubrovačka ćirilična akta srednjega vijeka za objavljivanje svijetu. Istoričar Jireček, baveći se tim poslom, svakako je učio tuđe pismo, ali Pucić – nikako. Zaista, zanimljivo je pitanje poznavanja ćiriličnog pisma brojnih vlastelinskih familija duž Boke i u Dubrovniku. Ovim pismom ovladavali su i stranci iz mletačke porodice Fontana koji su u Toploj, za potrebe Topaljske opštine (1719-1799) pravili prevode opštinskih dopisa mletačkim vlastodršcima.

Ipak, okolnost da je ogromni ćirilični Arhiv primorja, sačuvan u ustanovama i opštinama starih komuna, pokazivao nevjerovatnu mnogoobličnost, navela je izvjesne istraživače da, iz političkih pobuda, projektuju posebnost “bosančice“ kao nezavisnog sistema pisma. Učiniti tako nešto je kao kada bi danas napravili takvu razliku između ćiriličnog rukopisa ispisanog takozvanim “štampanim“ slovima i rukopisa ispisanog takozvanim “pisanim“ slovima. Zbog toga, ovim prilogom, želim posegnuti za očiglednim sredstvima. Pružiću snimke određenog broja varijanti četiri ćirilične grafeme. A zatim, uputiti pitanje pobornicima “bosančice“: Koja su, među ovim varijantama, slova koja pripadaju ili gravitiraju “bosančici“? Kada ih, nesumnjivo, odrede, tada bih želio zatražiti da ta slova budu određena i smještena u neki vremenski period i, takođe, zemljišni opseg. Ipak, to nije moguće učiniti. Sve ponuđene varijante pripadaju 18. vijeku, i sve su nastale u Boki Kotorskoj, u bokeškim srpskim opštinama: grbaljskoj, krtoljskoj, risanskoj i topaljskoj. Njihovi sastavljači su isključivo pravoslavni Srbi koji su živjeli u primorskim komunama.
Stilizovana, brzopisna ćirilica, konačno, nije osobenost prostora Bosne, već se upotrebljava u svim ostalim okolnim oblastima.

Kada je na izmaku 17. vijeka dubrovački konfident Niko Kuveljić, pišući svojoj Vladi, pomenuo dolazak jednog Turčina u Novi, koji je sobom iz Trebinja donio određeni akt, on je kazao: “serbski jedno pismo“.

D

 

Najčešće upotrebljavana varijanta slova “D“

Ž

 

 

Najčešće upotrebljavana varijanta slova “Ž“

Ć

 

Najčešće upotrebljavana varijanta slova “Ć“

 

C

 

Najčešće upotrebljavana varijanta slova “C“

 

Literatura
  • Petar M. Kolendić, ,,Bosančica’’, ,,bosansko-hrvatska ćirilica’’ i Dubrovčani, Bosanska vila, 1904, br. 19. i 20., 349 – 351.
  • Ćiro Truhelka, Bosančica, prilog bosanskoj paleografiji, Sarajevo, 1889.
  • Goran Ž. Komar, Krtoljske isprave. Arhiva porodice Kostić iz Krtola u Boki Kotorskoj. Ćirilična dokumenta iz XVIII i XIX vijeka, Novi Sad, 2000.
  • Brankica Čigoja, O takozvanoj bosančici, Tragovima srpske jezičke prošlosti, Beograd, 2006.
  • Goran Ž. Komar, Boka Kotorska, Ćirilski spomenici 17. 18 i 19. vijeka (acta serbica), mješovita građa (1608 – 1917), Herceg – Novi, 2009.
  • Biljana Samardžić, Termin bosančica kao zabluda u istorijskom razvoju srpskoj jezika, Slovo, br. 23, Nikšić, septembar 2009, 84 – 97

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo
O autoru

Ostavite komentar




* Zakon o javnom informisanju – član 38: Zabranjeno je objavljivanje ideja, informacija i mišljenja kojima se podstiče diskriminacija, mržnja ili nasilje protiv lica ili grupe lica zbog njihovog pripadanja ili nepripadanja nekoj rasi, veri, naciji, etničkoj grupi, polu ili zbog njihove seksualne opredeljenosti, bez obzira na to da li je objavljivanjem učinjeno krivično delo.

Mišljenja iznijeta u komentarima privatno su mišljenje autora komentara i ne predstavljaju stavove redakcije Slobodna Hercegovina