EP U GLAVU, A GUSLE U RUKE

EP U GLAVU, A GUSLE U RUKE

  • Ako je tradicija, kako je Andrić formulisao, „ono što ostaje“, onda su gusle jedan od najživljih, preostalih, elemenata srpske tradicije. Srbi su jedini evropski narod kojem je muzika bila jedan od najznačajnijih trans-generacijskih činilaca u očuvanju nacionalne, duhovne i kulturne, svijesti.

 

Srpske gusle su bile izuzetni medijum između kulture jednog naroda i njegovih pripadnika, između jednog porobljenog naroda u novom vijeku i njegovih srednjovjekovnih predaka. Nema drugog naroda, osim srpskoga, kojem je jedan muzički instrument bio ključni činilac trans-generacijskog i kolektivnog vaspitanja.

Ako je pamćenje narodnog guslara bilo deseteračka povjesnica srpskoga naroda, a njegovo kazivanje – čitanje te srednjovjekovne povjesnice, onda su gusle u njegovim rukama, kao krst na prsima svještenika, ili kao kruna na glavi monarha, bile njegov najautoritarniji simbol, znak legitimiteta, potvrdni glas za njegovo pjevanje i vjerni održitelj slušalačke pažnje.

Kao što su srpski grb i srpska zastava nepovredivi i neotuđivi simboli srpske države, tako su gusle nepovredivi i neotuđivi nacionalni simbol srpskoga naroda. Da nije bilo gusala, ne bi bilo ni vojevanja za slobodu – pod srpskom trobojkom. Srpska trobojka je državni simbol, simbol srpske borbe i oslobođenja, pod barjakom od tri boje izvojevali smo slobodu, a srpske gusle su značajniji nacionalni simbol od trobojke, utoliko što su one sačuvale srpsku svijest o slobodi u stoljećima kada srpska trobojka nije ni postojala. Osjećanje nacionalne odgovornosti i potrebu da branimo svoje, koje bismo imali tokom pokušaja da neko preotme srpsku zastavu i srpski grb, moramo ispoljiti danas, kada drugi narodi pokušavaju prisvojiti srpske gusle. Naše najumnije ličnosti iz devetnaestog i dvadesetog stoljeća – poput Vuka, Dositeja, Njegoša, Lukijana Mušickog, Zmaja, Valtazara Bogišića, Jakova Ignjatovića, Stojana Novakovića, Jovana Cvijića, Luja Bakotića, Dučića, Šantića, Vladike Nikolaja, Isidore Sekulić, Crnjanskog, Andrića i Pera Slijepčevića – imale su izrazito poštovanje prema srpskim guslama. Ako imena naših velikana nijesu dovoljna, pomenimo nekoliko evropskih ličnosti: A.S.Puškina, Gerharda Gezemena, Leopolda Rankea, Adama Mickijeviča, Prospera Merimea, Jozefa Holačeka, Ajlojza Šmausa…

Jedan Šiptar može uzeti gusle u ruke – i reći da su njegove, kao što, recimo, jedan Srbin može staviti keče na glavu i reći da je njegovo. Međutim, niti Srbi mogu prisvojiti keče kao elemenat svoje nacionalne baštine, niti to isto Šiptari mogu učiniti sa guslama.

Što se zbivanja u dičnom Montenegru tiče, stvari su jednostavne: koliko gusle pripadaju Srbiji – toliko pripadaju i Crnoj Gori.
Međutim, Montenegro, za razliku od stradale Crne Gore, nema nikakvo pravo da prisvoji gusle kao dio svoje nacionalne baštine, osim u slučaju da gusle nijesu postojale prije referenduma iz 2006. Ako su gusle, kao muzički instrument, zaista nastale u razdoblju od 2006.do 2018, neka Montenegro ispostavi „valjane“ dokaze, po uzoru na već viđene dukljanske vremeplovce što svojim čudovišnim deklaracijama, seciraju istorijske događaje i transplantacijom vještačkih dukljanskih srdaca u davno preminule Petroviće, dokazuju da je u njima oduvijek tekla crveno-crna, nesrpska, krv.

U doba pjevača Orfeja, bilo je njegovih poklonika, koji smatrahu da muzika može osloboditi dušu od tjelesnih okova. U drugoj polovini prošlog stoljeća, rokenrol muzika je činila suprotno: osvajajući „slobode“ za generacije radikalnih individualista, sputavala je dušu u tjelesne okove. Kada posmatramo antička i savremena shvatanja muzike, i njene uloge u društvenom životu, sasvim je jasno da su gusle, kao element nacionalne tradicije i čuvar srpskoga duha, jedinstvena pojava u evropskoj istoriji, – instrument u funkciji nacionalnog oslobođenja i preporoda, te stoga, nije začuđujuće što su najveći duhovi devetnaestog stoljeća imali sluha za ovaj primitivni, jednožičani instrument, koji bijaše pomoćno sredstvo tokom pjevanja narodnih epskih pjesama. Srpski ep, kao posljednji veliki trans-epohalni most između Homera i novovjekovne evropske književnosti, u svojoj suštini, jeste blago civilizacije nastale na antičkim temeljima. Nedvosmisleno, gusle su instrument srpske slobode, instrument srpstva, simbol bez čijeg uticaja srpsko oslobođenje iz turskih okova nije bilo moguće.

Na koncu, umjesto umozritelnih riječi naših pisaca, pomenimo, pamćenja radi, šta su stranci govorili o guslama.

Gerhard Gezeman je pisao da taj slijepi svirač (Filip Višnjić, prim.aut.) „nema sebi ravnoga, i da je sa njegovom dušom otišao u vječnost posljednji odbljesak duše Homerove“. Oduševljenim riječima, u doba austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine, Jozef Holaček piše: „Gusle! Srpska narodna poezija, koja je uz gusle ponikla, poznata je cijelom obrazovanom svijetu i svuda pronosi slavu genijalnog srpskog naroda. Narod, koji je stvorio srpsku narodnu poeziju, dobija na sudilištu svjetske istorije sjajno svjedočanstvo, da dolazi među najodabranije i najsposobnije za kulturne poslove. Srpska narodna poezija predstavlja tako bogati dio sveopšte ljudske kulture, da i najdublja politička propast ne može ugušiti njen talenat… Gusle vjerno kazuju sudbu srpskog naroda u svim njegovim pokrajinama, pa i – u okupiranim zemljama. U opadanju su i odjekuju još samo tamo, gdje drže da ih neće čuti profanisani okupator, koji im se ruga i podsmijeva… Ima još jedan razlog zašto okupatorsko uho ne voli slušati gusle – razlog je politički. A to znači: Gusle nisu politički pouzdane, ako se radi na tome, da se narodni duh zavede s puta, na kom one budno stražare, s puta samostalnosti i narodne slobode.“

Stoga, Srbine, ep u glavu, a gusle u ruke!

Rade Crnogorac

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo
O autoru

Ostavite komentar