Austrougarska traži kandidata za „oca srpske pismenosti“

Austrougarska traži kandidata za „oca srpske pismenosti“

  • Povodom 235 godina od rođenja i 185 od smrti reformatora srpskog pravopisa Sava Mrkalja, i istim povodom iz ideoloških interesa pogrešnog prikazivanja i prikrivanja podataka filološkog rada Sava Mrkalja srpskoj javnosti,`patriotskog` pogrešnog prepričavanja povijesti o radu i ličnosti Sava Mrkalja, programskog preinačenja kulturno-političkog konteksta i programa u kojem je bio angažovan, prenosimo dio poglavlja o Savu Mrkalju iz knjige Miloslava Samardžića „Tajne Vukove reforme“- Pogledi,Kragujevac 1995 .

Priredio: Ognjen Vojvodić

„Početkom XIX veka u Beču se smatralo da Srba ima pet miliona, dvostruko više nego svih drugih Slovena na Balkanu. Srbi su živeli na prostranim teritorijama od Kupe do Soluna, od Jadranskog mora do Temišvara i Pečuja. Pokatoličeno srpsko stanovništvo Dalma – cije, Hercegovine, Bosne i Slavonije se nije nazivalo hrvatskim imenom, niti je to pokatoličavanje bilo masovno kao kasnije, na kraju XIX veka. Takođe, nije poklanjana posebna pažnja delu islami – zovanih Srba. U austrijskom planu o „prodoru ka istoku“ Srbima je pridavan poseban značaj, pogotovu posle oslobođenja Beograda 1806. godine do osmanskog ropstva. Srbi su sami osvojili najveće tursko utvrđenje u ovom delu Evrope, koje se Austrija nije usuđivala da napadne. Austrijska vojska je petnaest godina ranije morala da preda Beograd nadmoćnijoj osmanskoj vojsci.

Zato su u Beču srpski uspesi praćeni sa zebnjom, ali i obnavljanjem planova o pokoravanju našeg naroda jozefinskim metodama. Trebalo je, dakle, delovati ne silom, već lukavstvom, razrađujući temelje koje je postavio mudri car Josif II. Utoliko pre jer se na bečkom dvoru imalo daleko više poštovanja prema srpskoj vojsci nego davno već zapusteloj kulturi. Smatrajući sebe kulturno nadmoćnijim, Austri- janci su još jednom krenuli u osvajanje Srba metodama kulturne politike. Kao novog izvršioca planova izabran je talentovani činovnik Jernej Bartolomju Kopitar (1780-1844), Slovenac po nacionalnosti, religije rimokatoličke. Najviše je odgovarao i politički i stručno, politički je bio veran carski podanik, a stručno pošto se istakao i na polju lingvistike.

Bečki univerzitet 1810. godine Bartolomeju Kopitaru predlaže mesto profesora, a potom posao u Dvorskoj biblioteci i poverljivoj činovničkoj službi državne administracije cenzora slovenskih knjiga i novina u austrijskom carstvu. Karakteristika Kopitareve religiozne i političke orijentacije je izražena rusofobija. Bio „revnosan katolik“ uveren u „preimućstvo katoličke crkve“. Svešte- nici Srpske pravoslavne crkve za njega su najveći negativci, koje će u jednom izveštaju vladi iz 1832. godine Srbe nazvati šizmaticima. To su, uostalom, Srbi i onda i oduvek bili za `katoličku` crkvu i otuda njena stalna težnja da ih pokatoliči. Kopitarevi stavovi o Srbima, i kasnije stvorenoj srpskoj Kneževini, bili su potpuno jasni: svi Srbi i Srbija treba da potpadnu pod Austriju. Nadao se da će se to desiti već posle sloma Prvog srpskog ustanka.

Kopitar u izveštajima austrijskoj administracije redovno ponavlja da Srpska crkva čuvanjem starog srpskog jezika želi da stvori i očuva jezičku razliku pravoslavnih i katoličkih Južnih Slovena, i da „Vukovu reformu“ treba podržavati jer se njome ta razlika poništava. „Novi“ književni jezik koji je Jernej Kopitar nametao Srbima bio je govor pounijaćenih i pokatoličenih Srba zapadnijih krajeva. Uvođenjem takvog jezika i pravoslavnim Srbima trebalo je olakšati prodor uniji i katoličanstvu ka pravoslavnom istoku.

Javni deo rada i plana Bartolomeja Kopitarevog imao je u prvoj fazi ulogu medijskog i mecenskog mamca za traženje Srbina od koga bi načinio „oca srpske pismenosti“. Radi toga od 1811.godine piše prikaze srpskih knjiga u austrijskim novinama. Pisao je o knjigama Joakima Vujića („Jestestvoslovije“, „Slepi miš“, „Uveselitelne basne od Kakasena, sina glupog Beratoldina“ i „Mlađi Robinzon“), J.A. Došenovića („Čislenica“i „Liričeska pjenija“), M.Vidakovića („Istorija o prekrasnom Josifu“), V. Rakića („Žertva Avramova ‘) i drugim. Bio mu je važan jezik i pravopis prikazivanih knjiga a ne sadržaj. Jernej je postpuno i sve izraženije isticao neophodnost reforme srpskog jezika i pravopisa. Dosta je hvalio Dositeja Obradovića, koji se zbog uticaja prosvetiteljskog pozitovizma okretao „narodnom jeziku“, ali i protiv pravoslavlja; ali je bio star i bolestan, i ubrzo je preminuo.

Bartolomej Kopitar se posebno nadao da će mnogo moći da postigne sa saradnikom mladim Savom Mrkaljem (1783-1833), nastavnikom filoloških nauka školovanim u Austriji. U Pešti, gde je studirao, Mrkalj je 1810. objavio knjižicu pamflet „Salo debeloga jera“, koja je ocrtavala tadašnje austrijske težnje. U Mrkaljevom pam- fletu su dati osnovni elementi austroslavističke „Vukove reforme“, kakvu danas poznajemo, uključujući i pravilo „piši kao što govoriš“ i skoro celu „Vukovu azbuku“. Mrkalj je predlagao da se iz stare srpske azbuke izbace sva slova osim a, b, v, g, d, e, ž, z, i, i (u značenju j), k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, f (za strane reči), h, c, č, i š, zaklju – čujući da su još samo potrebna slova za đ, lj, nj i ć. Dok se „podkakvim nibud“ oblikom ne „izrežu“, smatrao je, treba ih pisati na stari način.

Da li je Savo Mrkalj svoju knjižicu (imala je 18 strana) napisao pod nečijim direktnim uticajem ili samostalno? Posredni uticaji na njega, međutim, nisu sporni: „Nema sumnje da ideje iznesene u ovoj knjižici nisu originalne Mrkaljeve, već Adelungove (Johann Christoph Adelung; 1732-1806 nemački gramatičar i filolog). To se nesumnjivo vidi po Adelungovom pravilu: piši kao što govoriš, koje Mrkalj ponavlja, a u svojoj knjižici naziva Pavla Solarića našim budućim Adelungom. Isti je dakle izvor bio i njemu i Jerneju Kopitaru, i razumljivo je oduševljenje Kopitarevo kojim je ovu raspravu dočekao“, pisao je Stojanović. (Ortografski Princip „piši kao što govoriš, a čitaj kao što je napisano“ nemačkog filologa Johana Kristofa Adelunga pobornici reforme su pripisivali Savu Mrkalju i Vuku Stefanoviću Karadžiću).

Mrkaljeva knjižica je među Srbima shvaćena kao bogohuljenje. Budući crkveni „blagodejanac“, njen autor je brzo povučen u manastir. Saglasno propagndnim predstavama o srpskim manastirima i uopšte crkvi kao leglima mračnjaštva i nazadnjaštva, koje su potekle od Vuka Karadžića i Jerneja Kopitara, u vukovskoj literaturi po pravilu se navodi da je Mrkalj potom podvrgnut torturi zbog koje je umro u bečkoj ludnici 1825. godine. Da je zbog svoje knjižice loše prošao u to nema sumnje, ali je takođe tačno i da je bio slab i čudan čovek. To potvrđuje već naslov koji je odabrao: „Salo debeloga jera …“. Podsmevanje simbolu ćiriličnog pisma, koja je smatrana srpskom svetinjom, od strane jednog školovanog Srbina bilo je u najmanju ruku neobično. Sa stanovišta eventualne umešanosti Austrije to je bilo neoprezno i netaktično, tako da bi naslov zapravo mogao biti dokaz da ju je Sava Mrkalj izdao na svoju ruku. Bilo kako bilo, Kopitaru je brzo postalo jasno da na Mrkalja ne može da računa. Ali izbor „oca srpske pismenosti“ postajao mu je sve lakši, jer je kao državni cenzor knjiga južnih Slovena na prostoru austrijskog carstva bio stupio u kontakt sa mnogim srpskim književnicima.“

(`Tajne Vukove reforme` – Miloslav Samardžić)

( Napomena priređivača: „Praksa unijatske misije prema pravos – lavnim Slovenima je od srednjeg vijeka primjenjivala program `latinske slavistike`, opismenjavanja prostim pravopisom i jezikom – formiranjem dijalekatskog književnog jezika i glasovnog pravopisa. Što je bilo sredstvo lakše latinske propagande i istovremeno raskida sa pravoslavnim predanjem književnog jezika i pravopisa. Savo Mrkalj je svjesno ili nesvjesno, svojim pamfletom podržao i predložio praksu prozelitske unijatske misije među pravoslavnim Srbima, kao `srpsku` reformu pravopisa. Da li je razlog njegova neuroza ili nagovor, kriza vjerskog identiteta ili bipolarni afektivni poremećaj? Lingvisti, sveštenici i psihijatri polemišu o razlozima revolucionarnog raskida sa predanjem pravoslavne pismenosti jednog pravoslavnog Srbina (na prostoru gdje je vršen permanentan pritisak na pravoslavne pravopisnim prozelitizmom). Potom pokajanje, iskreno ili neiskreno, zatim nervno rastrojstvo do psihotičnog poremećaja i potpunog ludila. Vjerovatno je u pitanju i neuroza, i da je nesrećni i bolesni Mrkalja zlupotrebljen. Pravoslavni psihijatri u Savinu duševnom delirijumu mogu prepoznati demonske i neurotične napade, duševnu krizu i borbu sa različitim silama. Mrkalj je u filološkom tekstu pokajanja štitio ćirilični simbol, kojem se podsmijevao u revolucionarnom pamfletu. Šta se događalo u duši opsjednutog mladog faustovskog filologa, kakve su ga mračne muke i neurotične nevolje navele na pisanje protiv predanje pravoslavnog pravopisa i dovele do duševnog ludila? Bog zna. Ali, u sagledavanju Savinog slučaja mogu pomoći stručni nalazi psihijatara koji su posmatrali Savu Mrkalja u bečkoj duševnoj bolnici, a njemačka prefrojdistička psihoanaliza je bila najpoznatija u svijetu. Latinske religiozne misije, kao i revolucionarni pokreti, najčešće su vrbovale aktiviste među ljudima neurotične prirode i mentalitetima violentne naravi. Latinska misija je radi razgradnje pravoslavnog pravopisa koristila religioznu i revolucionarnu retoriku, papsku propagandu i propagandu o progresu i demokratskim pravima prostog narod na prosti pravopis i dijalekat.

Sava Mrkalj se 1811. godine, naredne posle objavljivanja filološkog reformatorskog rada, zamonašio u manastiru Gomirju kao jerođakon Julijan. Posle nepune dvije godine 1813. godine napustio je manastir odlukom nadležnog vladike. `Konzistorija je 30. juna 1813. godine donijela odluku da se Mrkalj liši monaškog čina i otpusti iz manastira. Sedam godina posle revolucionarnog pamfleta »Novine serbske« u Beču-broj 41, godine 1817. objavile su `Palinodija libo obrana debeloga jera`. Mrkalj se u Palinodiji nije odrekao reforme ćiriličnog pisma već korigovao u korišćenju znaka `debelog jera`. `Godine 1825. je uhapšen i zatvoren zbog uboda nožem u vrat poznanika crtača Milinkovića. Sukobio se sa učiteljem crtanja u Karlovcu i nanio mu pogibeljnu tjelesnu povredu. (Mrkalje je imao 42 godine) Pritvoren je u regimentalnom zatvoru u Glini 1825/26.godine . Godine 1827. je izgubio mentalno zdravlje. Prolazi kroz zatvore, vojne bolnice i potom je premješten u bečku bolnicu za mentalno oboljele. Umro je u bečkoj bolnici za duševne bolesti 1833. godine u pedesetoj godini života.

Mrkalj je posmatran od strane regimentalnog liječnika dr. Šofera, koji je 7. januara 1826. g. sastavio izvještaj, koji započinje rečeni – com : „Nepovoljne prilike u kojima je Sava Merkalj već od prije mnogo godina mogao da s mukom održava svoj najnužniji život ostavile su poremećaj u njegovom duševnom stanju koji se izražava u pravom ludilu i to u jednoj fiksnoj ideji, ali samo u njoj.“ Dvije godine kasnije 1828. Mrkaljem se bavio i regimentski liječpik u Karlovcu doktor Saks. Sava se tada nalazio u karlovačkoj garnizonskoj bolnici. Nalaz dr. Ara Saksa počinje konstatacijom: »Sava Mrkalj je bio odgojno zapuilen od strane njegove duševno poremećene i zločeste matere i prepušten vlastitoj sudbnni.«

Pavle Ivić i Jovan Deretić ukazuju na slabost Savina karaktera, „krhkost njegove psihičke konstitucije. Dušan Kašić ukazuje na mogućnost nasljedne bolesti (na osnovu izvještaja doktora Saksa iz 1828). Značajno je mišljenje dr. Gojka Nikoliša iz njegove studije `Savo Mrkalj povijest o jednom stradalniku`. Doktor Nikoliš zaključuje da „na osnovu prikupljenih patografskih podataka o Savi Mrkalju može se pouzdano zaključiti da su dosadašnja tumačenja o pravoj prirodi, uzrocima i početku njegove bolesti nepotpuna i jednostrana, a djelimično pristrasna »u korist« Save. Mrkaljeva neuroza, kao granično stanje između zdravlja i bolesti, nastala je usled kombinovanog dejstva endogenih faktora (neurotske predispo- zicije u kojoj je djelimično sadržan i faktor naslijeđa), stečenih pretežno u najranijem djetinjstvu, i egzogenih faktora (spoljašnje sredine u koju je zapao već u zrelijem dobu). Prema tome i termii »početka« treba pomjeriti znatno unazad, tj. sve do djetinjstva, pa tako i potonju psihozu valja shvatiti kao proces postepenog prera – stanja neobuzdane neuroze u psihozu. Na osnovu svih ovih elemepata, a uz pomoć današnje psihijatrijske nauke, može se zaključiti da je Sava Mrkalj patio od teške neuroze. Neuroza, budući da je bila jača od njega, dovela ga je do duševne bolesti – psihoze koja bi mogla da spada u kategoriju Sepsitive Veziehungswahn (neprilagodljivost u odnosima) paranoidnog tipa. Psihoza nije bila Savino primarno stanje već proces, posljedica neuroze.“ – djelovi iz teksta „Mrkaljev mrak“ – Ognjen Vojvodić)

IZVOR:  ognjenvojvodic.info
(ilustracije: ognjenvojvodic.info)

PIŠI ĆIRILICOM: Tekstove sa portala Slobodna Hercegovina, uz obavezno navođenje izvora i link, mogu da prenose samo oni sajtovi koji koriste srpsko pismo
O autoru

Ostavite komentar